Prezident İlham Əliyev: “Biz Xocalısız ərazi bütövlüyümüzün, suverenliyimizin tam bərpa olunduğunu hesab edə bilməzdik”
Tarix boyu insanlıq bir sıra kütləvi qırğınlar və soyqırımlarla üz-üzə qalmışdır. XX əsr isə xüsusilə amansız faciələrlə yadda qalmışdır. Bu baxımdan Holokost bəşər tarixinin ən dəhşətli soyqırımlarından biri hesab olunur. Azərbaycan xalqının XX əsrin sonlarında üzləşdiyi Xocalı soyqırımı isə miqyas və mahiyyət etibarilə insanlığa qarşı yönəlmiş ağır cinayət kimi qiymətləndirilir və tez-tez Holokostla müqayisə olunur. 1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixində ən faciəli və ağrılı hadisələrdən biri – Xocalı soyqırımı baş vermişdir. Bu hadisə təkcə bir şəhərin deyil, bütövlükdə Azərbaycan xalqının yaddaşına qanla yazılmışdır və müasir tariximizin ən dəhşətli səhifələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
1988-ci ildən etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları nəticəsində keçmiş Dağlıq Qarabağ bölgəsində gərginlik artmağa başlamışdı. SSRİ-nin dağılması prosesi fonunda bölgədə separatçı meyillər güclənmiş, silahlı toqquşmalar genişlənmişdi. 1991–1992-ci illərdə artıq açıq müharibə mərhələsinə keçən qarşıdurma zamanı Qarabağ bölgəsində yerləşən bir sıra yaşayış məntəqələri hücumlara məruz qalırdı.
Xocalı şəhəri strateji baxımdan mühüm əhəmiyyətə malik idi. Şəhər Qarabağ bölgəsində, Xankəndi şəhəri yaxınlığında yerləşirdi və bölgədəki yeganə hava limanı məhz burada idi. Bu səbəbdən Xocalı hərbi-strateji baxımdan əsas hədəflərdən birinə çevrilmişdi. 1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalıya hücum etmişdir. Şəhər bir neçə istiqamətdən ağır artilleriya atəşinə tutulmuş, yaşayış evləri, sosial obyektlər və mülki infrastrukturlar dağıdılmışdır. Şəhərdə mühasirədə qalan minlərlə dinc sakin gecə vaxtı qarlı və şaxtalı hava şəraitində şəhəri tərk etməyə məcbur olmuşdur. Lakin qaçmağa çalışan mülki əhali yollarda silahlı hücumlara məruz qalmışdır. Rəsmi məlumatlara görə, Xocalı faciəsi nəticəsində 613 nəfər öldürülmüşdür. Onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə qoca olmuşdur. 8 ailə tamamilə məhv edilmiş, yüzlərlə insan yaralanmış, 1275 nəfər əsir götürülmüş, 150 nəfərin taleyi uzun müddət naməlum qalmışdır.
Hadisə zamanı mülki şəxslərə qarşı xüsusi amansızlıq göstərilmiş, beynəlxalq humanitar hüququn norma və prinsipləri kobud şəkildə pozulmuşdur. Qadınlara, uşaqlara və yaşlılara qarşı zorakılıq halları qeydə alınmışdır. Bu faktlar müxtəlif şahid ifadələri və jurnalist araşdırmalarında öz əksini tapmışdır.
Azərbaycan dövləti Xocalı hadisələrini soyqırımı aktı kimi qiymətləndirir. Bu mövqe Milli Məclis tərəfindən 1994-cü ildə qəbul edilmiş qərarda öz əksini tapmışdır. Azərbaycanın Ümummilli Lideri Heydər Əliyev Xocalı soyqırımı haqqında danışarkən demişdir: “Bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəldilmiş Xocalı soyqırımı öz ağlasığmaz qəddarlığı və qeyri-insani cəza üsulları ilə bəşər tarixində bir vəhşilik aktıdır. Bu soyqırımı, eyni zamanda, bütün bəşəriyyətə qarşı tarixi bir cinayətdir. Xocalı faciəsi - Ermənistanın millətçi, vəhşi qüvvələri tərəfindən Azərbaycana qarşı edilən soyqırımıdır - vəhşiliyin görünməmiş təzahürüdür".
Bir sıra ölkələrin parlamentləri və ABŞ-ın bəzi ştatları Xocalı hadisələrini qətliam və ya soyqırımı kimi tanıyan qərarlar qəbul etmişdir. Xocalı faciəsi beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarının və insan hüquqlarına dair digər beynəlxalq sənədlərin kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir.
Hər il fevralın 26-sı Azərbaycanda Xocalı soyqırımı qurbanlarının anım günü kimi qeyd olunur. Ölkənin müxtəlif bölgələrində və xarici dövlətlərdə anım tədbirləri keçirilir, şəhidlərin xatirəsi ehtiramla yad edilir. Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən “Xocalıya ədalət!” beynəlxalq kampaniyası faciə haqqında həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasına xidmət edir.
2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi və sonrakı proseslər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnərək yeni tarixi mərhələnin əsasını qoydu. Vətən müharibəsində qazanılan zəfər təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyildi. Bu, həm də uzun illər ədalət gözləyən şəhidlərimizin ruhuna ehtiramın, o cümlədən Xocalı qurbanlarının xatirəsinin ucaldılması idi. Azərbaycan cəmiyyətində geniş şəkildə qəbul edilən fikrə görə, 44 günlük müharibədə qazanılan Qələbə Xocalı şəhidlərinin də qanının yerdə qalmadığını göstərdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Xocalının işğaldan azad olunmasını belə dəyərləndirib: “Biz Xocalısız ərazi bütövlüyümüzün, suverenliyimizin tam bərpa olunduğunu hesab edə bilməzdik. Xocalının Azərbaycan xalqının tarixində və şüurunda o qədər böyük yeri var ki, bu faciə qəlbimizdə o qədər böyük yaralar salıb ki, Xocalı azad olunmadan biz sakitləşə bilməzdik”. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi uğurlu əməliyyatlar nəticəsində Qarabağda separatizmin dayaqları sarsıdıldı və bölgədə yeni təhlükəsizlik mühiti formalaşdı. 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Xocalı şəhərinə səfər edərək burada Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Bu hadisə təkcə siyasi deyil, həm də dərin mənəvi əhəmiyyət daşıyırdı. Dövlət bayrağının Xocalıda dalğalanması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpasının və tarixi ədalətin təntənəsinin rəmzinə çevrildi. Bu addım, eyni zamanda, bölgədə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin başlanmasının anonsu idi. İşğaldan azad olunmuş digər ərazilərdə olduğu kimi, Xocalıda da infrastrukturun yenidən qurulması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı istiqamətində işlər həyata keçirilir.
Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında sağalmaz yara olaraq qalır. Bu hadisə yalnız bir şəhərin işğalı və sakinlərinin qətli deyil, həm də insanlığa qarşı ağır cinayət kimi dəyərləndirilir. Tarixi ədalətin bərpası, günahkarların məsuliyyətə cəlb olunması və belə faciələrin bir daha təkrarlanmaması üçün beynəlxalq səviyyədə hüquqi və siyasi səylərin davam etdirilməsi vacib hesab olunur. Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi Azərbaycan xalqının qəlbində daim yaşayacaqdır.
Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
