4 oktyabr Azərbaycan tarixində Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi ilə bağlı mühüm günlərdən biridir. 2023-cü il 31 iyul tarixli Prezident Sərəncamı ilə hər il 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi təsis edilib. Bu tarix həm 2020-ci ildə Cəbrayıl şəhərinin işğaldan azad edilməsini, həm də şəhərin və rayonun gələcək inkişafının başlanğıcını simvolizə edir. Cəbrayılın müasir tarixində üç mühüm mərhələ xüsusilə seçilir: 1993-cü ildə işğal, 2020-ci ildə azadlıq və 2021-ci ildən etibarən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq dövrü. Bu mərhələlər bir-birindən zaman baxımından fərqlənsə də, Cəbrayılın tarixi yaddaşında vahid bir xətt təşkil edir: doğma torpağından didərgin salınan insanların geri qayıdışı və şəhərin yenidən qurulması.

Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçib. İşğaldan əvvəl rayonun inzibati strukturuna Cəbrayıl şəhəri, qəsəbələr və çoxsaylı kənd yaşayış məntəqələri daxil idi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında hazırda rayonun ərazisi 1,04 min kvadratkilometr, yaşayış məntəqələrinin sayı isə 96 göstərilir. İşğal nəticəsində Cəbrayılın əhalisi öz doğma yurd-yuvasından məcburi şəkildə didərgin düşdü. Şəhər və kəndlərdə yaşayış infrastrukturu dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan dəydi. Beləliklə, Cəbrayıl yalnız coğrafi məkan kimi deyil, insanların ailə yaddaşını, ata-baba yurdunu, məzarlarını, dini və mədəni irsini özündə birləşdirən vətən məkanı kimi uzun illər həsrətə çevrildi.

Cəbrayıl rayonu Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olmaqla zəngin tarixi və mədəni irsə malik ərazilərdəndir. Rayonun müxtəlif yerlərində arxeoloji abidələr, türbələr, məscidlər, qalalar və digər memarlıq nümunələri mövcud olub. İşğal illərində Cəbrayılın yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, onun tarixi-mədəni irsinin də zərər gördüyü Azərbaycan tərəfindən sənədləşdirilib. Rayonun tarixi abidələri arasında Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Şıxlar kəndindəki dairəvi türbə, Xubyarlı kəndindəki türbələr, Sirik kəndindəki qala, Diri dağındakı Qız qalası və digər abidələr xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Cəbrayılın azadlığı yalnız ərazi üzərində nəzarətin bərpası kimi deyil, həm də tarixi-mədəni irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bərpa prosesində əsas məsələlərdən biri yeni şəhər və kəndlərin salınması ilə yanaşı, mövcud tarixi yaddaşın da qorunmasıdır.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsinin ilk günlərindən Cəbrayıl istiqaməti mühüm döyüş bölgələrindən birinə çevrildi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin dərc etdiyi xronologiyaya əsasən, sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar, oktyabrın 3-də isə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri azad edilib.

4 oktyabr 2020-ci il isə Cəbrayıl tarixinin dönüş nöqtəsi oldu. Həmin gün Cəbrayıl şəhəri və rayonun bir sıra kəndləri işğaldan azad edildi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin xronologiyasında həmin gün Cəbrayıl şəhəri ilə yanaşı Şükürbəyli, Çərəkən, Daşkəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyan, Dəjəl və Karxulu yaşayış məntəqələrinin azad edildiyi göstərilir. 1993-cü il avqustun 23-dən başlayan işğal dövrü 2020-ci ilin payızında başa çatdı. Cəbrayılın azad olunması 44 günlük müharibənin mühüm hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü. Həmin gün Azərbaycan Prezidenti xalqa müraciətində Cəbrayıl şəhərinin və rayonun doqquz kəndinin azad edildiyini açıqladı və döyüşlərdə həlak olan şəhidlərin xatirəsini yad etdi.

 Cəbrayılın azad edilməsindən sonra şəhərin simvolik məkanlarında Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması xüsusi tarixi məna daşıdı. 2020-ci il noyabrın 16-da Prezident İlham Əliyev Cəbrayıl rayonuna səfəri zamanı əvvəlcə Xudafərin körpüsündə, daha sonra isə Cəbrayıl şəhərində Dövlət Bayrağını ucaltdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında həmin səfər çərçivəsində Xudafərin körpüsündə və Cəbrayıl şəhərində bayrağın ucaldılması ayrıca qeyd edilir.  Xudafərin körpüsü bu baxımdan xüsusi simvolik əhəmiyyətə malikdir. Araz çayı üzərində yerləşən bu tarixi memarlıq abidəsi əsrlər boyu Azərbaycanın tarixi və mədəni coğrafiyasının mühüm elementlərindən biri olub. Körpü üzərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması həm qədim tarixin, həm də müasir dövlətçilik yaddaşının birləşdiyi məqamlardan biri kimi yadda qaldı.

 Azadlıqdan sonra qarşıda tamamilə yeni və mürəkkəb vəzifə dayanırdı: dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi. Bu istiqamətdə işlər azadlıqdan qısa müddət sonra başladı. 2021-ci il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərində 150 çarpayılıq Mərkəzi Xəstəxananın layihələndirilməsi və tikintisi ilə bağlı sərəncam imzalandı. Həmin gün şəhərdə 960 şagird yerlik akademik Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəbin layihələndirilməsi və tikintisi üçün də qərar qəbul edildi. Bu addımlar göstərirdi ki, Cəbrayılın bərpası yalnız evlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Məqsəd burada müasir şəhər həyatının bütün əsas elementlərini – təhsil, səhiyyə, yaşayış, nəqliyyat, enerji, kommunal xidmətlər, sosial və iqtisadi infrastrukturu – yenidən formalaşdırmaqdır.

Bərpa prosesində Cəbrayıl şəhərinin Baş planının hazırlanması və mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub. İlk yaşayış layihələrindən biri Cəbrayıl Yaşayış Kompleksi oldu. 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev şəhərdə inşa edilən ilk yaşayış məhəlləsində aparılan işlərlə tanış olub. Layihədə çoxmənzilli binalarla yanaşı məktəb və uşaq bağçasının da yaradılması nəzərdə tutulurdu. Cəbrayılın bərpası yalnız şəhər mərkəzi ilə məhdudlaşmır. Rayonun kəndlərinin də mərhələli şəkildə yenidən qurulması həyata keçirilir. Xudafərin qəsəbəsinin təməli 2023-cü il mayın 4-də qoyulub. Layihəyə yaşayış evləri ilə yanaşı məktəb, uşaq bağçası, məscid, mədəniyyət evi, bazar və digər sosial obyektlərin yaradılması daxildir. Rayonda enerji infrastrukturu da yenidən qurulur. 330 kV-luq “Cəbrayıl” qovşaq yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun enerji sisteminin formalaşdırılmasının mühüm elementlərindən biri kimi təqdim olunur. Davamlı məskunlaşma üçün yalnız yaşayış binalarının tikilməsi kifayət etmir. İnsanların iş yerləri və gəlir imkanları ilə təmin olunması da Böyük Qayıdışın mühüm istiqamətlərindəndir. Bu məqsədlə Cəbrayıl rayonunda “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı yaradılır. Burada müxtəlif istehsal və xidmət müəssisələrinin fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, nəqliyyat və logistika imkanlarının inkişaf etdirilməsi Cəbrayılın regiondakı iqtisadi rolunun artmasına şərait yarada bilər. Yeni Cəbrayılın konsepsiyası yalnız yaşayış məntəqəsinin yenidən tikilməsi deyil, yaşayış, sosial xidmət, iqtisadi fəaliyyət və nəqliyyat əlaqələrinin bir-birini tamamladığı müasir şəhər mühitinin yaradılmasıdır.

Cəbrayılın bərpasında ən mühüm hadisələrdən biri insanların doğma şəhərə qayıdışının başlamasıdır. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, 2024-cü il sentyabrın 26-dan etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Cəbrayıla qayıdışı başlanıb və proses davam edir. Bu qayıdış Cəbrayıl tarixində yeni səhifə açır. İşğal illərində şəhərdən uzaqda yaşayan insanlar üçün “Cəbrayıl” anlayışı xatirələr, ailə yaddaşı və doğma torpaq həsrəti ilə bağlı idisə, Böyük Qayıdışla bu anlayış yenidən real şəhər həyatına çevrilir. Bu prosesin mənəvi əhəmiyyəti də böyükdür: illər əvvəl doğma yurdunu tərk etməyə məcbur olmuş ailələr üçün evə qayıdış təkcə fiziki məskunlaşma deyil, nəsillər arasında tarixi və mənəvi bağların yenidən möhkəmləndirilməsi deməkdir.

Cəbrayıl şəhərinin yenidən qurulması 2025-ci ildə də davam edib. 28 oktyabr 2025-ci ildə şəhərdə ikinci və üçüncü yaşayış komplekslərinin təməli qoyulub. İkinci kompleksdə 615, üçüncü kompleksdə isə 746 mənzilin tikilməsi planlaşdırılıb. Layihələr şəhərin çoxmənzilli yaşayış fondunun genişləndirilməsi və sosial infrastrukturla təmin olunması istiqamətində növbəti mərhələdir. Bununla paralel olaraq Cəbrayıl rayonunun kəndlərində də bərpa layihələri həyata keçirilir. Rəsmi məlumatlarda Maşanlı, Sarıcallı, Karxulu, Böyük Mərcanlı, Horovlu və Şükürbəyli kəndləri, Xudafərin qəsəbəsi və digər yaşayış məntəqələri üzrə görülən işlər qeyd olunur.

4 Oktyabrın Cəbrayıl şəhəri günü elan edilməsi bu tarixin şəhərin müasir tarixində tutduğu xüsusi yeri rəsmi şəkildə ifadə edir. Prezidentin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamında 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyənləşdirilib.

Cəbrayılın taleyini yalnız 1993–2020-ci illər çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmaz. Rayonun tarixi daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Xudafərin körpüləri, qədim yaşayış məskənləri, türbələr, qalalar və digər abidələr bu ərazinin Azərbaycan tarixindəki çoxəsrlik yerini göstərir. Bu baxımdan Cəbrayılın bərpası həm də tarixi yaddaşın qorunması məsələsidir. Yeni şəhər salınarkən müasirliklə tarixi irsin bir-birini tamamlaması, qorunub saxlanılması mümkün olan abidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Cəbrayıl şəhərinin bərpası ilə bağlı təqdimatlarda Memorial Kompleksin yaradılması və işğal dövründə şəhərə dəymiş ziyanın yaddaşda saxlanılması da nəzərdə tutulub. Prezidentin 2021-ci ildə Cəbrayıl ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşündə Memorial Kompleksin və şəhərin bərpasının təməl daşının qoyulması bu yanaşmanın mühüm nümunələrindən biridir.

 27 il davam edən işğaldan sonra Cəbrayılın azad edilməsi ilə başlayan yeni mərhələ bu gün bərpa-quruculuq və Böyük Qayıdış prosesi ilə davam edir. Bir vaxtlar dağıntıları ilə xatırlanan şəhərdə yeni yaşayış kompleksləri, məktəb, xəstəxana, yollar, enerji infrastrukturu və iqtisadi obyektlər yaradılır. Keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı isə bu quruculuq prosesinə ən mühüm insani məzmunu verir. 4 Oktyabr – Cəbrayıl Şəhəri Günü buna görə yalnız təqvimdə qeyd olunan bir tarix deyil. Bu gün Cəbrayılın keçmişini xatırlamaq, azadlığını qeyd etmək və gələcəyinə nəzər salmaq üçün bir fürsətdir. Cəbrayılın tarixi yaddaşı ilə müasir quruculuğu burada bir nöqtədə – doğma yurda qayıdış və həyatın yenidən bərpası ideyasında birləşir.

Zenfira Nurullayeva,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi