Mirzə Ələkbər Sabir Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçilik və milli oyanış ideyalarının ən görkəmli nümayəndələrindən biridir. O, yaradıcılığı boyu cəmiyyəti elmə və təhsilə səsləmiş, cəhalət və geriliyi satirik şəkildə tənqid etmişdir. Sabirin bu ideyaları milli düşüncənin formalaşmasına mühüm təsir göstərməklə yanaşı, bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Sabir yaşadığı dövrün ictimai problemlərini satira vasitəsilə tənqid etməklə kifayətlənməmiş, xalqı elmə, təhsilə, yeniliyə və tərəqqiyə çağırmışdır. Onun əsərlərində savadsızlıq, mövhumat, gerilik, qadınların və uşaqların təhsildən uzaq tutulması kimi problemlər kəskin şəkildə ifşa olunur. Bu baxımdan Sabirin maarifçilik ideyaları yalnız öz dövrü üçün deyil, bu gün üçün də mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Təhsil və elmin Sabir yaradıcılığında yeri

Sabirin yaradıcılığında təhsil və elm cəmiyyətin tərəqqisinin əsas şərtlərindən biri kimi təqdim olunur. Şair yaxşı anlayırdı ki, xalqın gələcəyi onun dünyagörüşündən, savadından və elmi biliklərə münasibətindən asılıdır. Buna görə də o, əsərlərində məktəbin, müəllimin və elmin əhəmiyyətini ön plana çəkirdi. Gənc satirik şair, Prezident təqaüdçüsü Yusif Nazim Ərəbsoyun fikrincə, Mirzə Ələkbər Sabir satirada günəşə bənzəyir: “Sabirdən sonra gələn bütün satirik şairlər onun ətrafında dövrə vuran planetlər kimidirlər. Sabir ideya, məzmun və üslub cəhətdən yeni şairdir. Və bu yenilikçi şair millətin formalaşmasında ciddi-cəhdlə vuruşan ziyalı ordusunun sərkərdələrindəndir. Mövhumatın, qaragüruhun tənqidi və maarifçilik ideyalarının təbliği bu şairin əsas fəaliyyətidir.

Onun satiraların oxuyanda adama elə gəlir ki, Sabir “oğul mənimdir əgər, oxutmuram əl çəkin” deyən cahil ataların yaxasından yapışıb “eyləyəcəm dəngəsər, oxudacaqsan, əl çəkəcəm” deyir. Və bu gün nəzər salanda Sabirin maarifçilik baxımından məqsədinə çatdığı görünür. Amma yenə də onun təhsil nöqteyi-nəzərdən bizdən tam razı qaldığını deyə bilmərik. Çünki, Sabirin arzusu təhsilli özündüşünənləri görmək deyildi, təhsil alıb, aydınlanıb qaragüruhu da aydınlığa çıxaran millət övladlarilə fəxarət etmək idi. Şair inanırdı ki: “Hər kəs elm oxuyur bəxtiyar olur/ Millət elm ilə bərqərar olur”.

Şairin şeirlərində istiqlal yanğısı aydın seçilir. Ancaq bu istiqlal yolu yalnız və yalnız elmlə, təhsillə mümkündür. Sabir bünövrəsi təhsil olan istiqlaliyyət binasının memarlığına çalışırdı. Onun sözü söz üstünə qoyaraq ucaltdığı əzəmətli şeiriyyət sarayının qapısı, pəncərəsi azadlığa, insanlığa açılır”.

Sabir üçün təhsil yalnız oxuyub-yazmağı öyrənmək deyildi. Təhsil insanın düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, onu cəhalətdən və xurafatdan uzaqlaşdıran əsas vasitə idi. Şair savadsızlığın insanların həyatına mənfi təsirini satirik şəkildə göstərərək valideynləri övladlarının təhsil almasına, gəncləri isə elm öyrənməyə səsləyirdi. Onun yaradıcılığında məktəb və maarif gələcəyə açılan qapı kimi qiymətləndirilir. Sabirin bu mövqeyi XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda gedən milli-mədəni oyanış prosesi ilə sıx bağlı idi. Həmin dövrdə yeni məktəblərin açılması, ana dilində təhsilin inkişafı, dünyəvi elmlərin tədrisi və xalqın savadlandırılması qarşıda duran mühüm məsələlərdən idi. Sabir də öz yaradıcılığı ilə bu prosesə böyük mənəvi dəstək verirdi.

Cəhalətə qarşı mübarizə və onun müasir dövrlə səsləşməsi

Sabir yaradıcılığının ən mühüm istiqamətlərindən biri cəhalət və geriliyə qarşı mübarizədir. Şair cəmiyyətin inkişafına mane olan düşüncə tərzini, xurafatı, mövhumatı və yeniliyə qarşı çıxan insanları satiranın gücü ilə tənqid edirdi. Onun satirası insanları yalnız güldürmək məqsədi daşımırdı; əksinə, oxucunu düşündürür, cəmiyyətin problemlərinə başqa gözlə baxmağa vadar edirdi. Bu ideyalar müasir dövrdə də öz aktuallığını qoruyur. Bu gün elm və texnologiya sürətlə inkişaf etsə də, yanlış məlumatlar, savadsızlıq, stereotiplər və elmi düşüncəyə qarşı etinasızlıq hələ də cəmiyyət üçün müəyyən problemlər yaradır. Yusif Nazim Ərəbsoy qeyd edir ki, Sabir satiralarında cəhalətə qarşı mübarizə əsas xətt təşkil edir: “Onun obrazları din pərdəsi altında öz rahatlıqların düşünən və xalqın həmişə avam qalmasına çalışan məxluqlardır. Həmin qaragüruhun gözünün düşməni elm, təhsil və ziyalı adamlardır. Onlar nüfuz sahibi olduqları cəmiyyətə təlqin edirlər ki, əgər övladlarınız təhsil alsa, dindən çıxacaq, kafir olacaqlar. İslam dinində elmə təşfiq edən fikirləri heç vaxt dillərinə gətirmir, xalq ayılarsa, onun üzərində nüfuzlarını itirəcəklərindən qorxurlar. Sabir isə cəhalət quyusuna kəndir sallayır, kəndirdən kimsənin yapışmadığını görüncə, özü quyuya düşür, “məktəb zamanı gəldi, dur yaraşıqlı oğlum” deyərək, xalqın balaların o quyudan çıxarır. O, təkcə məktəbə sözlə, şeirlə dəvət etmir, həm də məktəb açır, müəllimlik edir və fidanlar yetişdirir. Təəssüf ki, şairin mübarizə apardığı cəhalət xətti bu günümüzlə də kəsişir. Dində ifrata varanlar, fanatiklər bu gün də mövcuddur”. Müasir insanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri əldə etdiyi informasiyanı düzgün qiymətləndirmək, həqiqəti yanlış məlumatdan ayırmaq və tənqidi düşünməkdir. Bu baxımdan Sabirin cəhalətə qarşı mübarizə ideyası müasir dövrün tələbləri ilə səsləşir. Onun əsərlərindəki əsas çağırışlardan biri insanın düşünən, sorğulayan və yeniliyə açıq şəxsiyyət kimi formalaşmasıdır. Bu isə bu gün də təhsilin və maarifçiliyin əsas məqsədlərindən hesab olunur.

Sabirin yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun insanın özünü və cəmiyyəti tənqidi şəkildə dəyərləndirməsinə imkan verməsidir. Gənc oxucu onun satirik obrazları vasitəsilə mənfi xüsusiyyətləri tanıyır və həmin davranışların cəmiyyət üçün yaratdığı problemləri anlayır. Bu mənada Sabirin satirası həm maarifləndirici, həm də tərbiyəvi funksiyaya malikdir.

Mirzə Ələkbər Sabirin maarifçilik ideyaları Azərbaycan ictimai və ədəbi fikir tarixində mühüm iz qoymuşdur. O, xalqın tərəqqisini təhsildə, elmdə və dünyəvi düşüncədə görmüş, cəhalətə, xurafata və geriliyə qarşı mübarizə aparmışdır. Sabirin satirik yaradıcılığı dövrünün problemlərini əks etdirməklə yanaşı, gələcək nəsillərə də mühüm mesajlar verir. “Sabirin satiraları güzgü rolunu oynayır” deyən Yusif Nazim Ərəbsoyun sözlərinə görə, bu satiraları oxumağa cəsarət lazımdır: “Çünki, Sabirin satiraları oxuduqca insan özünə aid nəsə görür. Dahi Nizaminin təbirincə desək, güzgünü sındırmaq yox, özünü düzəltmək lazımdır”. Bu gün informasiya və texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə Sabirin elmə, təhsilə və düşüncəyə verdiyi dəyər xüsusi aktuallıq qazanır. Onun irsi gəncləri savadlı, düşünən, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətli şəxsiyyət kimi formalaşdırmaq baxımından qiymətlidir. Buna görə də Sabirin maarifçilik ideyaları yalnız ədəbiyyat tarixinin deyil, müasir Azərbaycan cəmiyyətinin də mənəvi sərvətlərindən biri hesab edilə bilər.

Fuad Hüseynzadə Yazı Mirzə Ələkbər Sabir Fondunun Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirdiyi “Sabirin sözü, zamanın gözü” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalədə qeyd olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.