Kamboca Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana rəsmi səfəri coğrafi cəhətdən uzaq, fərqli tarixlərə və iqtisadi strukturlara malik, lakin qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi üçün çox real imkanlara malik iki ölkə arasındakı münasibətlərdə yeni bir mərhələdir.
Hun Manetin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə danışıqları, imzalanmış sənədlərin mübadiləsi, birbaşa hava əlaqəsi perspektivlərinin müzakirəsi və Azərbaycan işgüzar nümayəndə heyətinin Kambocaya dəvəti göstərir ki, iki tərəf ənənəvi diplomatik əlaqələrdən kənara çıxıb daha məzmunlu qarşılıqlı əlaqəyə keçmək niyyətindədir. Və bütün bunlar isə səfərin əsas əhəmiyyəti ilə yanaşı, ikitərəfli münasibətlərə konkret iqtisadi və siyasi məzmun qatır.
Burada xatırlamaq lazımdır ki, Azərbaycan üçün Kamboca Cənub-Şərqi Asiyada sadəcə uzaq bir ölkə deyil. Vaxtı ilə, (Sovet dövründə) Asiya, Afrika və Latın Amerikasının müxtəlif ölkələrindən olan xarici tələbələr Bakıda təhsil alırdı. Onların arasında Kambocadan olan tələbələr də var idi. Bu bir daha göstərir ki, xalqlar arasında münasibətlər hər hansı bir müqavilənin imzalanması ilə başlamır və ya rəsmi səfərin başa çatması ilə bitmir. Ölkələr arasında əməkdaşlıq təhsil əlaqələri, şəxsi əlaqələr, mədəni mübadilə və digər layihələrlə davam etdirilir. Və qeyd etdiyimiz kimi, sovet dövründə bu cür əlaqələr dost dövlətlər üçün mütəxəssislərin hazırlanmasının ümumi sistemi çərçivəsində inkişaf etmişdir. Elə Prezident İlham Əliyevin Kambocanın Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana səfəri zamanı mətbuata verdiyi bəyanatda bu təcrübəyə diqqət çəkilib: “Sovet İttifaqı dövründə yüzlərlə kambocalı tələbə Azərbaycanda təhsil almışdır. Hesab edirik ki, bu ənənəni bərpa etməli və hər iki ölkədə qarşılıqlı təhsil imkanları yaratmalıyıq. Bu, həm də xalqlarımız arasında təmasların daha da genişlənməsinə kömək edəcək”. Lakin əlbəttə ki, məsələ təkcə təhsil əlaqələrinin bərpa edilməsi deyil. Hazırda Azərbaycan və Kamboca suveren milli maraqlar, bazar iqtisadiyyatı və praqmatik mülahizələr əsasında münasibətlərini tamamilə yeni səviyyəyə qaldırmaq imkanına malikdirlər. Xatırladaq ki, iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 28 dekabr 1994-cü ildə qurulub. Daha sonra tərəflər tədricən siyasi əlaqələri genişləndirib və əməkdaşlıq üçün hüquqi çərçivə yaradıblar. Əhəmiyyətli bir mərhələ, hazırkı hökumət başçısının atası, o vaxtkı Kambocanın Baş naziri Hun Senin 2014-cü ilin aprel ayında Bakıya səfəri olub. Sonrakı illərdə, o cümlədən 2019 və 2022-ci illərdə ikitərəfli siyasi məsləhətləşmələr keçirilib.
Kamboca Krallığı Baş nazirinin hazırkı səfəri bu iş xəttini davam etdirib və hər iki tərəfin əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlı olduğunu təsdiqləyib. Danışıqların iqtisadi komponenti xüsusilə əhəmiyyətlidir. Prezident İlham Əliyev və Hun Manetin iştirakı ilə üç sənəd mübadiləsi aparıldı və hər biri gələcək iş üçün ayrıca bir sahə açdı. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi yanında ADA Universiteti ilə Kamboca Milli Diplomatiya və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu arasında imzalanan memorandum təhsil və peşəkar təlim sahəsində əməkdaşlığın təməlini qoyur. İkiqat vergi tutmanın qarşısının alınması və vergidən yayınmanın qarşısının alınması haqqında saziş biznes mühitini daha şəffaf və proqnozlaşdırıla bilən hala gətirməyi hədəfləyir. Nəhayət, ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq haqqında çərçivə sazişi iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün institusional təməl yaradır.
Əlbəttə ki, imzalanmış sənədlər təkcə ticarət dövriyyəsinin kəskin artımına və ya böyük birgə layihələrin ortaya çıxmasına zəmanət vermir. Onların dəyəri tərəflərin bu sazişləri əməliyyat mexanizmlərinə nə qədər tez çevirə bilməsi ilə müəyyən ediləcək. Bizneslər aydın qaydalara, bazar məlumatlarına, etibarlı tərəfdaşlara, rahat logistikaya və investisiyaların qorunmasına inama ehtiyac duyurlar. Ölkə başçımız bu məsələnin əhəmiyyətini vurğulayaraq bildirdi ki: “Biz bu imkanları geniş müzakirə etdik, ticarət və investisiya əməkdaşlığımızın praktiki aspektləri ilə məşğul olacaq birgə işçi qrupu yaratdıq. Beləliklə, imkanlar çoxdur. Yeganə maneə məsafə ola bilər. Lakin müasir dünyada bu, böyük problem deyil. Digər məsələ məlumat çatışmazlığıdır və biz bu boşluğu aradan qaldırmalıyıq. Ümid edirəm ki, bu gün Azərbaycanın və Kambocanın çoxsaylı şirkətlərinin iştirakı ilə keçirilən biznes forumu bir-birimizi, mövcud imkanları, iqtisadi və investisiya prioritetlərimizi daha yaxından tanımağa, sıx iqtisadi əməkdaşlığın qurulması yollarını müəyyənləşdirməyə kömək edəcək”. Məlumdur ki, Yaxın Şərq dəhlizinin mərkəzində yerləşən Azərbaycan qlobal enerji təhlükəsizliyinə əhəmiyyətli töhfə verir. Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat və enerji əlaqələrinin inkişafında əsas rol oynayır. Kamboca Şərqə açılan qapıdır. Kamboca Asiya-Sakit Okean regionu ölkələrini birləşdirən və tarixin ən böyük azad ticarət sazişiolan Regional Hərtərəfli İqtisadi Tərəfdaşlığın (RCEP) üzvüdür. Bu saziş təxminən 2,3 milyard insanı əhatə edir və qlobal ÜDM-in 30%-ni təşkil edir. Və bu hər iki ölkəyə və eləcə də, sazişin üzvü olan digər ölkələrə əlavə imkanlar yaradır.
Azərbaycan və Kamboca arasında əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti parlamentlərarası əlaqələrin yüksələn xətlə inkişaf etməsidir. Prezident İlham Əliyev parlament diplomatiyasının mühüm nəticələrinə diqqət çəkərək vurğuladı kı:“Kambocanın dəstəyi ilə Azərbaycan parlamenti ASEAN Parlamentlərarası Assambleyasında müşahidəçi statusu əldə edib. Bu da Asiyanın, Cənub-Şərqi Asiyanın Azərbaycan üçün əhəmiyyət daşıdığını və xarici siyasətimizin prioritetlərindən biri olduğunu göstərir”. Qeyd edək ki, Azərbaycan ilə Kamboca arasında münasibətlərin inkişafında humanitar minatəmizləmə sahəsində əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər iki ölkənin mina çirklənməsinin ağır nəticələri ilə üzləşməsi bu istiqamətdə qarşılıqlı təcrübə mübadiləsini, texnoloji yeniliklərin tətbiqini və beynəlxalq həmrəyliyin gücləndirilməsini zəruri edir. Azərbaycan Respublikası Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) ilə Kamboca Minatəmizləmə və Minadan Zərərçəkənlərə Yardım Qurumu (CMAA) və Kamboca Minatəmizləmə Mərkəzi (CMAC) ilə əməkdaşlıq genişləndirilir. Dövlət başçısının dediyi kimi: “Təcrübə, bilik və praktiki bacarıqların mübadiləsi, həmçinin təlimlərin keçirilməsi son dərəcə vacibdir”. Ermənistanın işğal dövründə Azərbaycan ərazilərində basdırdığı minaların partlaması nəticəsində ərazilərin azad edilməsindən sonrakı illərdə 400-dən çox insan həlak olub və ya yaralanıb. Bu sadəcə bir rəqəm, statistika deyil, Onun arxasında insan taleləri, ailə çətinlikləri dayanır. Bütün bunlar bir daha göstərir ki, mina problemi yalnız hərbi əməliyyatların nəticəsi deyil, həm də mülki əhalinin təhlükəsizliyi, sosial-iqtisadi inkişaf və insanların doğma yurdlarına qayıdışına təsir edən uzunmüddətli humanitar böhrandır.
Minalarla çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş torpaqlarında genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin daha sürətli aparılmasının əsas şərtlərindən biridir. İnfrastrukturun yenidən qurulması, kənd təsərrüfatı torpaqlarının istifadəyə qaytarılması, yaşayış məntəqələrinin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz qayıdışı birbaşa minatəmizləmə prosesinin sürətindən və səmərəliliyindən asılıdır. Buna görə də bu sahədə əldə olunan hər bir texnoloji nailiyyət, hazırlanmış peşəkar kadr və genişləndirilmiş beynəlxalq tərəfdaşlıq Azərbaycanın milli inkişaf prioritetləri ilə bilavasitə bağlıdır.
Gördüyümüz kimi, Azərbaycan və Kamboca arasındakı münasibətlərin tarixi Sovet dövründəki əlaqələrdən, Bakı tələbələri və sakinlərinin uzaq ölkədən gələn insanlarla görüşməsindən müstəqil dövlətlərarası əməkdaşlığın hazırkı mərhələsinə qədər inkişaf etmişdir. Bu gün bu münasibətlər yeni məna kəsb etmək potensialına malikdir. İmzalanan sənədlər ticarətin artması, təhsil mübadilələrinin inkişafı, nəqliyyat əlaqələrinin qurulması və humanitar məsələlər üzrə birgə iş üçün əsas ola bilər. Nəticə etibarilə, diplomatik uğur mərasimlərin və imzaların sayı ilə deyil, iki ölkə arasındakı əməkdaşlığın vətəndaşlarının imkanlarını necə gözəçarpan dərəcədə artırması və gələcək üçün yeni perspektivlər yaratması ilə ölçülür.
Milli Məclisin Komitə sədri,
professor Hicran hüseynova
