Naxçıvanın inkişafında enerji məsələsi xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvana səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı səsləndirilən fikirlər göstərir ki, Naxçıvan üçün enerji siyasətində əsas mərhələ artıq arxada qalıb. Muxtar respublikanın enerji ilə təmin edilməsi məsələsi mühüm dərəcədə həll olunub və indi qarşıda duran əsas məqsəd enerji istehsalını artırmaq, mənbələri şaxələndirmək, bərpaolunan enerji potensialından daha geniş istifadə etmək və Naxçıvanı gələcəkdə elektrik enerjisi ixrac edən mərkəzə çevirməkdir.
Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyinə xüsusi yanaşmanın əsas səbəblərindən biri onun coğrafi mövqeyidir. Azərbaycanın əsas hissəsindən coğrafi baxımdan ayrı yerləşən muxtar respublika üçün enerji təminatının etibarlı və alternativ mənbələr əsasında qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhz buna görə enerji siyasəti burada iqtisadi məsələ olmaqla yanaşı, milli təhlükəsizlik məsələsi kimi də nəzərdən keçirilir.
Naxçıvanın qaz təminatı bu siyasətin mühüm nəticələrindən biridir. Prezidentin müsahibəsində bildirilir ki, Naxçıvanda qazlaşma artıq 100 faizdir. Azərbaycanın ümumilikdə qazlaşma səviyyəsi 96 faiz olduğu halda, Naxçıvanda bu göstəricinin tam səviyyəyə çatdırılması enerji infrastrukturunun inkişafı baxımından mühüm nəticə kimi təqdim olunur. Bu, uzunmüddətli və ardıcıl enerji siyasətinin konkret göstəricisidir.
Naxçıvanın qaz təminatının dayanıqlılığının formalaşmasında İranla qaz mübadiləsi sazişinin xüsusi rolu olub. Azərbaycan Naxçıvanın qazla təminatı üçün mübadilə mexanizmindən istifadə edib və nəticədə muxtar respublika 100 faiz qazla təmin olunub. Bu təcrübə enerji təhlükəsizliyində alternativ marşrutların və çevik mexanizmlərin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Eyni zamanda, bu siyasət gələcək enerji strategiyasının da əsas prinsiplərindən birini ortaya qoyur: mümkün qədər çox alternativ yaradılmalıdır.
Müasir geosiyasi mühitdə enerji məsələsinin əhəmiyyəti daha da artıb. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində bölgədə enerji böhranlarının yaşandığı, müharibələrin, risklərin, enerji daşıyıcılarının nəqli ilə bağlı zəncirlərin qırılmasının gələcəkdə də problemlərə səbəb ola biləcəyi qeyd edilir. Bu şəraitdə Azərbaycan öz enerji sisteminin dayanıqlığını qorumaqla yanaşı, Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyinin heç vaxt pozulmamasına çalışır. Beləliklə, enerji infrastrukturu yalnız iqtisadi inkişaf üçün deyil, regional dayanıqlılıq üçün də mühüm amilə çevrilir.
Bu strategiyanın ən mühüm istiqamətlərindən biri 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının tikintisidir. Naxçıvanın hazırkı generasiya gücünün təqribən 200 meqavat olduğu nəzərə alınmaqla, yeni stansiyanın yaradılması enerji istehsalında ciddi artım deməkdir. Lakin layihənin əhəmiyyəti təkcə rəqəmlə ölçülmür. Burada iki əsas məqsəd müəyyən edilir: Naxçıvanın dayanıqlı enerji ilə təmin edilməsi və gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracına imkan yaradılması.
Bu yanaşmada xüsusilə vacib məqam “istehsal et və sat” modeli ilə “enerjini təhlükəsizliyə çevir” modelinin bir-biri ilə birləşdirilməsidir. Enerji istehsalının artması Naxçıvan üçün daha çox iqtisadi imkan deməkdir, çünki elektrik enerjisi yalnız daxili tələbatı qarşılamayacaq, digər bazarlara da çıxarıla biləcək. Nəticədə enerji sektorunda yaradılan əlavə dəyər həm dövlət gəlirlərinin artırılmasına, həm də regionun investisiya cəlbediciliyinə təsir göstərə bilər.
Bərpaolunan enerji sahəsində Naxçıvanın imkanları daha da genişdir. Prezidentin müsahibəsində aparılmış monitorinqlər və təhlillər əsasında Naxçıvanın Günəş elektrik enerjisi istehsalı baxımından Azərbaycan ərazisində ən əlverişli məkan olduğu bildirilir. Artıq 600 hektardan çox ərazi müəyyənləşdirilib və burada yüzlərlə meqavat gücündə Günəş elektrik stansiyalarının tikilməsi planlaşdırılır.
Bu fakt Naxçıvanın enerji siyasətində çox mühüm dəyişiklikdən xəbər verir. Ənənəvi enerji mənbələri ilə bərpaolunan enerji mənbələri arasında tarazlıq yaradılır. Günəş enerjisinin əsas üstünlüklərindən biri onun yerli resurs olmasıdır. Naxçıvanın coğrafi və iqlim şəraiti bu potensialın reallaşdırılmasına əlverişli imkan yaradır. Beləliklə, enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün xarici mənbələrdən asılılığın azaldılması ilə yanaşı, yerli enerji potensialının iqtisadi dəyərə çevrilməsi məqsədi də qarşıya qoyulur.
Naxçıvanda 50 meqavat gücündə iki Günəş elektrik stansiyasının tikintisi ilə bağlı işlərin aparılması bu prosesin artıq nəzəri mərhələdən praktiki mərhələyə keçdiyini göstərir. Eyni zamanda, burada özəl sektorun iştirakı xüsusilə vurğulanır. Prezidentin sözlərinə görə, bərpaolunan enerji layihələrinin iqtisadi cəhətdən investorlar üçün cəlbedici olması dövlət dəstəyinin və investisiya iqliminin müsbət göstəricisidir.
Bu, Naxçıvanın enerji siyasətində dövlət və özəl sektor əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar yaradır. Dövlət əsas infrastrukturu, hüquqi və institusional mühiti təmin edir, özəl sektor isə investisiya, texnologiya və layihə idarəçiliyi ilə prosesə qoşulur. Bu əməkdaşlığın genişlənməsi Naxçıvanın enerji sektorunun daha sürətli inkişafına səbəb ola bilər.
Su elektrik enerjisi də enerji portfelinin mühüm hissəsidir. Ordubad rayonunun Tivi kəndində 15 meqavatdan bir qədər çox gücə malik su elektrik stansiyasının layihəsi nəzərdə tutulur. Naxçıvanın su potensialından istifadə edilməsi həm enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, həm də bərpaolunan enerji balansının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu istiqamətdə batareya saxlanc sistemlərinin yaradılması isə daha müasir enerji idarəçiliyi modelinin formalaşmasına xidmət edir. Günəş və su elektrik stansiyalarının istehsalı təbii şərtlərdən asılı olduğu üçün enerji saxlanc sistemləri mühüm rol oynayır. Naxçıvanda ilkin mərhələdə ən azı 100 meqavatlıq batareya saxlanc qurğusunun yaradılmasının nəzərdə tutulması bu texnologiyalara keçidin göstəricisidir.
Bütün bu layihələrin nəticəsində Naxçıvanın enerji istehsalı mövcud tələbatı aşan səviyyəyə yüksələ bilər. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, hazırkı 200 meqavatlıq generasiya gücü artıq bugünkü tələbatdan çoxdur. Amma strateji planlaşdırma yalnız bu günün ehtiyaclarına əsaslanmır. Naxçıvanın sürətli inkişafı davam etdiriləcəksə, sənaye, nəqliyyat və xidmət sektorlarının artan enerji tələbatı da nəzərə alınmalıdır. Buna görə generasiya gücünün indidən artırılması gələcək iqtisadi artım üçün vacib hazırlıqdır.
Enerji ixracı perspektivi isə bu strategiyanı tamamlayır. Prezidentin müsahibəsində Günəş elektrik enerjisinin istehsalının təqribən 500 meqavat, hətta 1000 meqavat səviyyəsində ola biləcəyi bildirilir. Təbii ki, belə həcmli istehsalın reallaşdırılması üçün ötürücü şəbəkələrin gücləndirilməsi zəruridir. Türkiyə və İran istiqamətlərində artıq mövcud bağlantıların daha da genişləndirilməsi, gələcəkdə isə Avropa bazarına çıxış imkanlarının araşdırılması gündəmdədir.
Bu baxımdan Naxçıvan Azərbaycanın ümumi enerji strategiyasının bir hissəsinə çevrilir. Azərbaycan artıq neft və qaz ixrac edən ölkə kimi tanınır. Müsahibədə isə elektrik enerjisi ixracının da Azərbaycanın gələcək enerji siyasətində mühüm istiqamətlərdən biri olacağı bildirilir. Gürcüstan-Türkiyə-Avropa marşrutu ilə yanaşı, yeni bağlantıların yaradılması, Qara dəniz enerji kabeli, Xəzərin dibi ilə elektrik kabeli layihəsi kimi genişmiqyaslı təşəbbüslər Azərbaycanın enerji xəritəsini dəyişdirə bilər.
Naxçıvan burada həm istehsalçı, həm də ötürücü və ixrac yönümlü məkan kimi çıxış edə bilər. Bu, muxtar respublikanın iqtisadi strukturunda əhəmiyyətli dəyişiklik deməkdir. Əgər əvvəl enerji təminatı əsas məqsəd idisə, gələcəkdə enerji sektoru gəlir gətirən və xarici investisiyaları cəlb edən əsas iqtisadi sahələrdən birinə çevrilə bilər.
Enerji dəhlizləri ilə nəqliyyat dəhlizlərinin paralel inkişafı da təsadüfi deyil. Zəngəzur dəhlizi çərçivəsində avtomobil və dəmir yollarından əlavə, elektrik xətlərinin və fiber-optik kabellərin çəkilməsi nəzərdə tutulur. İşğaldan azad edilmiş Cəbrayıl rayonunda böyük yarımstansiyanın məhz bu məqsədlərə xidmət etməsi Azərbaycanın regionun enerji sistemini gələcəyə hazırladığını göstərir.
Bu yanaşmanın regional aspekti də var. Ermənistan ərazisindən Naxçıvana, oradan Türkiyə və Avropaya uzanacaq enerji bağlantısının yaradılması yalnız Azərbaycana deyil, bütün regiona fayda verə bilər. Prezidentin vurğuladığı kimi, alternativ enerji marşrutlarının çoxalması hamı üçün daha yaxşıdır. Bu, enerji təhlükəsizliyinin kollektiv xarakter daşıdığını göstərən mühüm yanaşmadır.
Nəticə etibarilə Naxçıvanda enerji siyasətinin mahiyyəti üç mərhələdə görünür. Birinci mərhələ təhlükəsiz və fasiləsiz enerji təminatıdır. İkinci mərhələ enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və bərpaolunan enerjinin payının artırılmasıdır. Üçüncü mərhələ isə enerji ixracının formalaşdırılmasıdır.
Belə bir yanaşma Naxçıvanın iqtisadi gələcəyinə geniş perspektiv verir. Yeni sənaye müəssisələrinin enerjiyə ehtiyacı olacaq. Müasir şəhər infrastrukturu etibarlı enerji tələb edir. Elektrikli nəqliyyatın inkişafı enerji tələbatını artıracaq. Kənd təsərrüfatında müasir suvarma sistemləri və texnologiyalar enerji bazasına söykənəcək. Turizm və xidmət sektoru da dayanıqlı enerji infrastrukturuna ehtiyac duyacaq. Deməli, enerji sektoru Naxçıvanın digər bütün inkişaf istiqamətlərini birləşdirən əsas dayaqlardan birinə çevriləcək.
Bu səbəbdən 11 avqust müsahibəsində enerji ilə bağlı səsləndirilən fikirlərə sadəcə energetika siyasətinin növbəti mərhələsi kimi baxmaq düzgün olmaz. Burada bütöv regional inkişaf modelinin enerji dayaqları formalaşdırılır. Naxçıvan əvvəl öz enerji təhlükəsizliyini təmin edən, sonra isə enerji potensialını ixrac imkanına çevirən bir region kimi düşünülür. Bu isə muxtar respublikanın iqtisadi mövqeyini, investisiya cəlbediciliyini və regional əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldə biləcək strateji xəttdir.
Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı
