Müstəqil Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri yeni dövlətin hüquqi əsaslarının yaradılması idi. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan keçmiş sovet siyasi və hüquqi sistemindən müstəqil dövlət modelinə keçməli idi. Bu keçid yalnız yeni qanunların qəbulunu deyil, dövlət hakimiyyətinin təşkili, insan hüquq və azadlıqlarının təminatı, məhkəmə sisteminin formalaşdırılması və vətəndaş-dövlət münasibətlərinin yeni prinsiplər əsasında qurulmasını tələb edirdi. 1993-cü ildən sonra hüquqi dövlət quruculuğu Azərbaycan dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu prosesin siyasi əsaslarının formalaşdırılmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik yanaşması mühüm rol oynadı. Onun çıxışlarında demokratiya, hüquq, dünyəvilik, insan hüquqları və qanunun aliliyi məsələləri ardıcıl şəkildə ön plana çəkilirdi.
1998-ci il dekabrın 10-da BMT-nin Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 50 illiyinə həsr edilmiş tədbirdə Heydər Əliyev Azərbaycanın demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət qurduğunu bildirmişdi. O, demokratiya, hüquq və dünyəviliyin insan hüquqları ilə bağlı anlayışlar olduğunu vurğulayırdı. Bu mövqe müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğunda hüquqi və demokratik prinsiplərin əhəmiyyətini göstərən siyasi bəyanatlardan biri idi. Hüquqi dövlət anlayışının əsas elementlərindən biri Konstitusiyanın üstünlüyüdür. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın yeni Konstitusiyaya ehtiyacı vardı. 12 noyabr 1995-ci ildə keçirilmiş ümumxalq səsverməsi nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi. Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın hüquqi sisteminin fundamental sənədinə çevrildi. Konstitusiyada dövlət hakimiyyətinin mənbəyi kimi xalqın iradəsi təsbit edildi. Hakimiyyətin qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinə bölünməsi prinsipi müəyyənləşdirildi. İnsan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına geniş yer verildi. Dövlətin dünyəvi xarakteri və demokratik idarəetmə prinsipləri hüquqi səviyyədə təsbit edildi. Konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə dövlət hakimiyyətinin təşkilinin hüquqi çərçivəsi müəyyənləşdirildi. Bunun ardınca siyasi və hüquqi institutların formalaşdırılması istiqamətində yeni mərhələ başlandı. 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycanın ilk parlament seçkilərinin keçirilməsi qanunvericilik hakimiyyətinin institusional fəaliyyətinin möhkəmlənməsinə şərait yaratdı. Məhkəmə-hüquq islahatları da bu prosesin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Müstəqil dövlətin məhkəmə sistemi sovet dövrünün hüquqi idarəçilik modelindən fərqli prinsiplər üzərində qurulmalı idi. Bu məqsədlə məhkəmə sisteminin yenilənməsi və onun fəaliyyətinin yeni Konstitusiya prinsiplərinə uyğunlaşdırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması hüquqi dövlət institutlarının inkişafında mühüm addım idi. Bu institutun əsas funksiyalarından biri hüquqi aktların Konstitusiyaya uyğunluğunun təmin olunması ilə bağlı idi. Ombudsman institutunun yaradılması isə insan hüquqlarının müdafiəsi mexanizmlərinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə oldu. Ölüm hökmünün ləğvi həmin dövrdə həyata keçirilən mühüm hüquqi-humanist addımlardan biri idi. Bu qərar Azərbaycanın hüquq siyasətində insan həyatının qorunmasına verilən əhəmiyyətin göstəricisi kimi təqdim edilirdi.
Mətbuat və informasiya sahəsində də dəyişikliklər həyata keçirildi. Kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzuranın aradan qaldırılması dövlətin informasiya siyasətində yeni mərhələ yaratdı. Bu addım ictimai məlumatlandırma və mətbuatın fəaliyyəti baxımından mühüm dəyişikliklərdən biri hesab olunur. Hüquqi dövlətin formalaşmasında qanunun aliliyi prinsipinin xüsusi əhəmiyyəti vardır. Ulu Öndər Heydər Əliyev çıxışlarında dövlətin vəzifəsi kimi qanunun aliliyinin təmin edilməsini, vətəndaşların hüquq bərabərliyinin və azadlığının qorunmasını qeyd edirdi. Eyni zamanda vətəndaşın da qanunlara əməl etməsinin zəruriliyini vurğulayırdı. Bu yanaşmada dövlət və vətəndaş arasında qarşılıqlı məsuliyyət anlayışı ön plana çıxır. Dövlət hüquqları qorumaqla yanaşı, vətəndaşların da qanunlara riayət etməsini təmin etməlidir. Hüquqi dövlətin fəaliyyətində bu iki istiqamət bir-birini tamamlayan elementlərdir. Cinayətkarlıqla mübarizə də dövlətin hüquq siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri idi. 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə siyasi qeyri-sabitlik, qanunsuz silahlı qrupların fəaliyyəti və digər hüquq pozuntuları dövlət üçün ciddi problemlər yaradırdı. Dövlət qurumlarının möhkəmləndirilməsi ilə paralel olaraq cinayətkarlığa və mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə gücləndirildi. Bu mübarizə çərçivəsində hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti yenidən təşkil edildi. Dövlətin hüquqi mexanizmlərindən istifadə etməklə cinayətkarlığın qarşısının alınması və ictimai təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsəd qoyulurdu. Hüquqi dövlətin digər mühüm elementi vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasıdır. Vətəndaş cəmiyyəti dövlət strukturlarından kənarda fəaliyyət göstərən ictimai birliklərin, qeyri-hökumət təşkilatlarının, mətbuatın və digər sosial institutların inkişafını nəzərdə tutur. Müstəqillik dövründə bu istiqamətdə hüquqi baza tədricən formalaşmağa başladı. Demokratik dövlət quruculuğu siyasi mədəniyyətin inkişafını da tələb edir. Seçkilərin keçirilməsi, siyasi partiyaların fəaliyyəti, parlament institutunun inkişafı və ictimai iştirakçılıq demokratik sistemin əsas elementləri kimi nəzərdən keçirilirdi. Ulu Öndər Heydər Əliyev demokratiyanı Azərbaycan üçün xarici mənşəli və cəmiyyətə kənardan tətbiq edilən anlayış kimi deyil, xalqın seçdiyi inkişaf yolu kimi xarakterizə edirdi. 2000-ci ildə Konstitusiya günü münasibətilə xalqa müraciətində demokratiyanın Azərbaycan xalqının öz seçdiyi yol olduğunu bildirmişdi.
Onun demokratiya haqqında digər fikirlərində isə demokratik inkişafın hər bir cəmiyyətin xüsusiyyətləri, tarixi və sosial-mədəni şəraiti ilə əlaqəli olduğu vurğulanırdı. 2000-ci ilin sonunda etdiyi müraciətdə demokratiyanın müxtəlif cəmiyyətlərdə onların mentalitetinə və dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdiyini qeyd etmişdi. Bu baxış hüquqi və demokratik dövlət quruculuğunda milli xüsusiyyətlərin nəzərə alınmasını ön plana çıxarırdı. Azərbaycan modeli həm beynəlxalq hüquqi prinsiplərdən, həm də ölkənin tarixi və sosial xüsusiyyətlərindən təsirlənən proses kimi təqdim olunurdu. Dünyəvilik də bu modelin əsas elementlərindən biri idi. Azərbaycan dövlətinin dünyəvi xarakteri Konstitusiyada təsbit edildi. Ulu Öndər Heydər Əliyev 1999-cu ildə ATƏT-in İstanbul zirvə görüşünün yekunlarına həsr edilmiş toplantıda Azərbaycan dövlətinin dünyəvi olduğunu, milli ənənələrlə yanaşı ümumbəşəri dəyərləri də qəbul etdiyini bildirmişdi. Dünyəvilik prinsipinin dövlət quruculuğundakı əsas funksiyası dövlət hakimiyyətinin dini institutlardan hüquqi baxımdan ayrılması və bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyinin təmin edilməsidir. Azərbaycanın çoxkonfessiyalı cəmiyyətində bu prinsip ictimai sabitlik baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə ümumbəşəri dəyərlərin qəbul edilməsi arasında balans yaratmaq da dövlət siyasətinin mühüm məsələlərindən biri idi. Azərbaycançılıq ideyası məhz bu iki istiqamətin əlaqələndirilməsi baxımından təqdim edilirdi.
Azərbaycançılıq anlayışına dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər, dil, mədəniyyət və ümumbəşəri prinsiplər daxil edilirdi. 1998-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin bu anlayışın dövlət ideologiyasının əsasını təşkil etdiyini bildirmişdi. 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I qurultayında səsləndirdiyi fikirlərdə isə azərbaycançılığın milli birlik və milli özünüdərk baxımından əhəmiyyətinə diqqət yetirilirdi. Xaricdə yaşayan azərbaycanlıların vahid milli-mədəni bağlar ətrafında birləşdirilməsi diaspor siyasətinin əsas məqsədlərindən biri idi. Hüquqi dövlət quruculuğunda insan hüquqları xüsusi yer tutur. Konstitusiyanın geniş hüquq və azadlıqlar sistemi müəyyənləşdirməsi bu baxımdan əsaslı addım idi. Söz, fikir, vicdan, birləşmək və digər fundamental hüquqların hüquqi çərçivədə təsbit olunması vətəndaşın dövlət qarşısında hüquqi statusunu müəyyənləşdirdi.
İnsan hüquqlarının təmin olunması yalnız qanunların qəbul edilməsi ilə başa çatmır. Bunun üçün müstəqil və işlək institutlar, məhkəmə müdafiəsi, hüquqi maarifləndirmə və dövlət orqanlarının məsuliyyəti tələb olunur. 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində həyata keçirilən institusional dəyişikliklər bu mexanizmlərin yaradılmasına yönəlmişdi. Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı da hüquqi sistemin inkişafına təsir göstərən amillərdən idi. Beynəlxalq sənədlərə qoşulma və beynəlxalq hüquqi standartların milli qanunvericiliyə uyğunlaşdırılması hüquq sisteminin inkişafında mühüm rol oynayırdı.
Beləliklə, 1993-cü ildən sonrakı dövr Azərbaycan üçün yalnız siyasi hakimiyyətin dəyişməsi mərhələsi deyil, həm də hüquqi dövlət institutlarının formalaşması mərhələsi idi. Konstitusiyanın qəbul edilməsi bu prosesin əsas hüquqi dayağı oldu. Ardınca parlament, məhkəmə, Konstitusiya Məhkəməsi, Ombudsman və digər dövlət və ictimai institutların inkişafı davam etdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasında demokratiya, hüquq və dünyəvilik bir-birindən ayrı deyil, vahid dövlət quruculuğu modelinin tərkib hissələri kimi təqdim olunurdu. Onun “Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq” fikri həmin yanaşmanın ən yığcam ifadələrindən biri idi. Bu prosesin tarixi qiymətləndirilməsi zamanı həmin dövrün mürəkkəb siyasi və sosial şəraitini də nəzərə almaq vacibdir. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində dövlət institutları yeni formalaşırdı, iqtisadi böhran və hərbi qarşıdurma davam edirdi. Belə bir şəraitdə hüquqi və demokratik institutların yaradılması uzunmüddətli proses kimi həyata keçirilirdi.
Nəticədə 1990-cı illərin ikinci yarısında Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğunun əsas institusional konturları formalaşdı. Konstitusiya, hakimiyyət bölgüsü, insan hüquqları, məhkəmə sistemi, Ombudsman institutu, ölüm hökmünün ləğvi və senzuranın aradan qaldırılması bu mərhələnin əsas hüquqi-siyasi hadisələri sırasında yer aldı. Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi bazasının formalaşması baxımından bu mərhələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində hüquq və dövlət münasibətləri, insan hüquqları və demokratik idarəetmə məsələləri mühüm yer tutmuş, bu istiqamətdə atılan addımlar sonrakı hüquqi inkişaf üçün baza yaratmışdır.
Milli Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
