Laçın tarix boyu öz coğrafi mövqeyi, təbii sərvətləri və strateji əhəmiyyəti ilə seçilən Azərbaycan ərazilərindən biri olub. Lakin XX əsrin sonlarında yaşanan işğal Laçının inkişafını dayandırmaqla yanaşı, rayon əhalisinin doğma torpaqlarından didərgin düşməsinə, yaşayış məntəqələrinin dağıdılmasına və mədəni irsin ağır zərər görməsinə səbəb oldu. Bu gün isə həmin mənzərə köklü şəkildə dəyişib. Laçın azad olunub, yenidən qurulub və Laçınlılar doğma yurda qayıdır. Və Laçın artıq yalnız keçmişin yaralarını sağaldan şəhər deyil, Azərbaycanın regional inkişaf strategiyasında mühüm mövqeyə malik yeni iqtisadi, enerji, nəqliyyat, turizm və mədəniyyət mərkəzinə çevrilir.
Laçının strateji əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyindən irəli gəlir. Rayon Kəlbəcər, Qubadlı, Xocalı, Şuşa və Xocavənd rayonları ilə həmsərhəddir və Ermənistanla dövlət sərhədinə malikdir. İşğal dövründə məhz bu coğrafi mövqe Ermənistanın Qarabağdakı separatçı rejimlə əlaqəsini təmin edən əsas marşrutlardan birinə çevrilmişdi. Bu səbəbdən 1992-ci ildə Laçının işğalı Azərbaycanın strateji təhlükəsizliyinə ciddi zərbə vurdu.
2020-ci il Vətən müharibəsində əldə edilən Zəfər və 2020-ci il dekabrın 1-də Laçın rayonunun Azərbaycana qaytarılması isə bu tarixi vəziyyəti dəyişdi. 2022-ci il avqustun 26-da Laçın şəhərinin, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi ilə rayonun tam yeni mərhələsi başladı. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Laçın artıq yalnız strateji ərazi kimi deyil, strateji inkişaf məkanı kimi nəzərdən keçirilir.
Laçın şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafını nəzərdə tutan Baş Plan şəhərin gələcəyinin uzunmüddətli və sistemli şəkildə qurulmasına imkan verir. Bu, xüsusilə vacibdir. Çünki Laçının bərpası sadəcə dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi demək deyil. Yeni şəhərin yaşayış, nəqliyyat, sosial, iqtisadi, mədəni və ekoloji sistemləri bir-biri ilə əlaqələndirilməlidir. Baş Planda xəstəxana, məktəbəqədər və orta təhsil müəssisələri, peşə məktəbi, mədəniyyət və turizm obyektləri, Memorial Park və digər ictimai məkanların yaradılması nəzərdə tutulur. Bu layihələr Laçının gələcəkdə tam funksional şəhər kimi inkişafını təmin edəcək.
Laçında yaradılması nəzərdə tutulan Memorial Park xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal və Zəfər muzeylərinin yerləşəcəyi bu məkan gələcək nəsillərə Laçının keçdiyi tarixi yolu anlatmaq baxımından mühüm rol oynayacaq. Çünki bərpa prosesi tarixi yaddaşın silinməsi demək deyil. Əksinə, Laçının yeni inkişafı keçmişin yaddaşı üzərində qurulur. Şəhərin gələcək sakinləri bilməlidirlər ki, onların yaşadığı bu müasir şəhər böyük tarixi sınaqlardan keçib. Bu baxımdan Memorial Park şəhərin yalnız memarlıq elementi deyil, milli yaddaş məkanı olacaq.
Laçının regional inkişaf perspektivlərində enerji xüsusi yer tutur. Rayonun dağlıq relyefi və su ehtiyatları hidroenergetika üçün böyük imkanlar yaradır. Son illərdə yaradılan və yenidən qurulan su elektrik stansiyaları Laçının enerji xəritəsini tamamilə dəyişib. 2026-cı il iyulun 11-də “Ağbulaq-1”, “Ağbulaq-2” və “Şeylanlı” SES-lərin açılışı ilə rayonun enerji istehsal potensialı daha da yüksəlib. Laçının elektrik tələbatının yaşıl enerji hesabına qarşılanması xüsusilə diqqətçəkən nəticədir. Bu, gələcəkdə sənaye və yaşayış məntəqələrinin enerji təminatının ekoloji baxımdan daha dayanıqlı olmasına imkan verəcək. Rayonda tikintisi davam edən yeni SES-lər isə enerji istehsalının daha da artırılmasına xidmət edəcək. Beləliklə, Laçın bərpa olunan enerji istehsalının regiondakı əsas məntəqələrindən birinə çevrilir.
Laçında həyata keçirilən layihələr arasında “Həkəriçay” su anbarının xüsusi yeri var. 2026-cı il iyulun 11-də təməli qoyulan layihənin ümumi tutumu 100 milyon kubmetr olacaq. Layihə Laçınla yanaşı bir sıra digər rayonların da içməli su təminatına mühüm təsir göstərə bilər. Təxminən 172 kilometr uzunluğunda magistral boru kəmərinin inşası nəzərdə tutulur. Belə layihələr işğaldan azad edilmiş ərazilərin vahid iqtisadi və infrastruktur sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir. Su təminatı olmadan nə kənd təsərrüfatının, nə sənayenin, nə də yaşayış məntəqələrinin dayanıqlı inkişafı mümkündür. Bu baxımdan “Həkəriçay” layihəsi gələcək regional inkişafın əsas infrastruktur dayaqlarından biridir.
Laçında sənayenin inkişafı iqtisadi canlanmanın mühüm istiqamətidir. Mebel fabriki, ayaqqabı və tikiş müəssisələri, prefabrik ev istehsalı və digər layihələr şəhərdə istehsal iqtisadiyyatının formalaşmasına imkan verir. Laçın Aqro-Sənaye Parkında 46 müəssisənin fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulur. Bu, kifayət qədər böyük iqtisadi potensial deməkdir. Əgər bu müəssisələr arasında kooperasiya əlaqələri düzgün qurularsa, Laçında tam istehsal zəncirlərinin formalaşdırılması mümkün olacaq. Məsələn, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı, emalı, qablaşdırılması və satışının eyni regional ekosistemdə həyata keçirilməsi əlavə dəyərin rayon daxilində qalmasına imkan verə bilər.
Laçının təbii şəraiti kənd təsərrüfatının bir sıra istiqamətləri üçün əlverişlidir. Xüsusilə heyvandarlıq və arıçılıq rayonun ənənəvi təsərrüfat sahələrindəndir. Yaylaq ərazilərinin genişliyi bu sahənin inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır. “Həkəri Balıq Təsərrüfatı”nın yaradılması isə rayon iqtisadiyyatının yeni istiqamətlər üzrə şaxələndirilməsinə nümunədir. Burada nərə, çökə və forel yetişdirilməsi nəzərdə tutulur.
Gələcəkdə istehsal həcminin artırılması bu sahənin həm daxili bazar, həm də potensial ixrac baxımından əhəmiyyətini yüksəldə bilər.
Laçının gələcəyində turizm xüsusi rol oynaya bilər. Rayonun təbiəti, dağları, meşələri, çayları və tarixi məkanları onu Azərbaycanın ən perspektivli ekoturizm istiqamətlərindən birinə çevirir. “Laçın” İstirahət Kompleksi bu baxımdan mühüm başlanğıcdır. Kompleksdə hotel, kotteclər, tədbir və konfrans zalları yaradılıb. Həkəri çayı ətrafında bulvarın yaradılması, göl, asma körpü, yaşıllıq və digər istirahət məkanlarının formalaşdırılması şəhərin turizm imkanlarını artıracaq. Kanat yolunun inşası isə Laçının turizm infrastrukturunu daha da zənginləşdirəcək. Bu layihələr bir-birini tamamlayaraq Laçının turizm brendinin formalaşmasına imkan verir.
Laçın Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi şəhərin iqtisadi və turizm perspektivlərinə yeni imkanlar əlavə edib. Hava limanı Laçının regionun digər şəhərləri ilə əlaqəsini asanlaşdırmaqla yanaşı, xarici turistlər üçün də yeni marşrut imkanları yaradır. Bu xüsusilə turizm sektorunun inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Laçının yüksək dağlıq relyefdə yerləşməsi onun təbiət və macəra turizmi üçün cəlbediciliyini artırır. Hava nəqliyyatı isə belə turizm istiqamətlərinin əlçatanlığında mühüm amildir.
Laçının “MDB-nin mədəniyyət paytaxtı” elan olunması şəhərin inkişafının yalnız iqtisadi və infrastruktur istiqamətləri ilə məhdudlaşmadığını göstərdi. Laçının mədəni potensialının inkişaf etdirilməsi şəhərin beynəlxalq tanıdılmasına da xidmət edir. “Hoçazfilm” studiyasının yaradılması isə regionun audiovizual sənayenin inkişafı üçün yeni məkan kimi formalaşmasına imkan verir. Burada çəkiləcək filmlər, sənədli layihələr və digər audiovizual məhsullar Laçının tarixini, təbiətini və müasir inkişafını dünyaya təqdim edə bilər.
Böyük Qayıdışın mühüm istiqamətlərindən biri kəndlərin bərpasıdır. Zabux, Sus və Bəylik kəndlərində həyata keçirilən layihələr bu baxımdan nümunədir. Zabuxda yaşayış evləri ilə yanaşı məktəbəqədər təhsil müəssisəsi, tibb məntəqəsi və inzibati bina yaradılıb. Sus kəndində yeni evlərlə yanaşı məktəb, uşaq bağçası, park və uşaq meydançaları inşa edilib. Bəylik kəndində isə klub-icma mərkəzi, fərdi evlər, müxtəlif sosial və iqtisadi obyektlər yaradılır. Bu kəndlərin bir xüsusiyyəti də yaşıl enerji həllərindən istifadə olunmasıdır. Günəş panelləri və digər enerji həlləri gələcək yaşayış məntəqələrinin ekoloji dayanıqlığını artırır.
Bütün bu layihələrin mərkəzində insan dayanır. 2023-cü ildən başlayaraq Laçınlıların doğma torpaqlarına qayıtması prosesinin sürətləndirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. 2026-cı ilin iyuluna qədər Laçın şəhəri, Zabux, Sus və Bəylikdə yüzlərlə ailənin daimi məskunlaşması təmin edilib. Bu prosesin əhəmiyyəti yalnız demoqrafik göstəricilərlə ölçülə bilməz. Çünki hər qayıdan ailə ilə birlikdə bir küçə canlanır, bir məktəbin şagird sayı artır, bir mağaza açılır, bir müəssisədə iş yeri yaranır, bir kəndin sosial həyatı bərpa olunur. Böyük Qayıdışın əsl mahiyyəti də budur.
Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş Laçına ardıcıl səfərləri şəhərin inkişafının müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. 2021-ci ildə Güləbird kəndində bayrağın ucaldılması və SES-in açılışı ilə başlayan bu proses sonrakı illərdə hava limanı, yollar, enerji infrastrukturu, yaşayış məhəllələri, sənaye müəssisələri, məktəblər, turizm obyektləri və digər layihələrlə davam edib. 2022-ci ildə Laçın şəhərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması xüsusilə simvolik hadisə idi. 2023-cü ildə şəhərə qayıdan sakinlərlə görüşlərin keçirilməsi isə Zəfərin insan taleyindəki real nəticəsini göstərirdi. 2024 və 2025-ci illərdə yeni enerji stansiyalarının, istehsal müəssisələrinin, turizm obyektlərinin və yaşayış məntəqələrinin açılışı Laçının artıq yeni inkişaf mərhələsinə daxil olduğunu nümayiş etdirdi. 2026-cı ilin iyulunda “Həkəriçay” su anbarının təməlinin qoyulması və yeni su elektrik stansiyalarının açılışı isə bu inkişafın növbəti mərhələsini təşkil edir.
Laçında aparılan işlərə bütöv şəkildə nəzər saldıqda bir neçə mühüm istiqamət aydın görünür. Ərazi bərpa olunur, insanlar doğma torpaqlarına qayıdır, müasir şəhər infrastrukturu yaradılır, iqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanlar formalaşdırılır, yaşıl enerji əsasında dayanıqlı inkişaf modeli qurulur, turizm və mədəniyyət potensialı iqtisadi inkişafla birləşdirilir və Laçın regional infrastruktur layihələrinin mərkəzlərindən birinə çevrilir. Bütün bunlar Laçının gələcəyinin yalnız bir şəhərin inkişafı ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Bu gün Laçın Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən quruculuq siyasətinin ən parlaq nümunələrindən biridir. Laçının hekayəsi üç mərhələdən keçir: işğal, azadlıq və dirçəliş.
Birinci mərhələ faciə və itkilərlə yadda qaldı, ikinci mərhələ Zəfərlə tarixə düşdü və üçüncü mərhələ isə bu gün yaşanır – quruculuq, Böyük Qayıdış və inkişaf mərhələsi. 26 Avqust – Laçın Şəhəri Günü bu üç mərhələni birləşdirən tarixi simvoldur. Bu gün Laçına qayıdan insanlar yalnız öz evlərinə qayıtmırlar. Onlar yeni qurulan şəhərin və kəndlərin gələcəyini birlikdə yaradırlar. Bu baxımdan Laçının bərpası keçmişə qayıdış deyil. Bu, keçmişin üzərində gələcəyin qurulmasıdır. Laçın artıq yalnız azad edilmiş şəhər deyil. O, Azərbaycanın Zəfərdən sonrakı inkişaf fəlsəfəsinin, Böyük Qayıdışın, yaşıl enerjiyə əsaslanan iqtisadiyyatın, müasir şəhərsalmanın və regional inteqrasiyanın canlı nümunəsinə çevrilir. 26 Avqust isə bütün bu böyük prosesin yaddaşda yaşadıldığı, Laçının keçmişinə ehtiramla gələcəyinə inamın ifadə olunduğu əlamətdar gündür. Laçın qayıtdı. Laçın yenidən quruldu. Laçın yaşayır və gələcəyə doğru inamla irəliləyir.
Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı
