Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Milli Elmlər Akademiyasının 60 illiyinə həsr edilmiş təntənəli yığıncaqdakı çıxışında "Bütün dövrlərdə – 70-ci illərdə, ondan sonra, 90-cı illərdə Heydər Əliyevin elmə diqqəti və qayğısı çox yüksək səviyyədə idi. O, çox gözəl bilirdi ki, hər bir ölkənin, hər bir xalqın tərəqqisində elmin inkişafı müstəsna rol oynayır. Müxtəlif ölkələrin tarixinə, keçmişinə, təcrübəsinə nəzər salaraq görürük ki, ölkənin inkişafını, potensialını elmin inkişafı müəyyən edir. İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsinə nəzər salsaq, onu da görəcəyik: Nə təbii ehtiyatlar, nə coğrafi vəziyyət yox, məhz intellektual potensial, məhz elmin səviyyəsi o ölkələrin tərəqqisini müəyyən edir və ölkəni inkişaf etmiş ölkəyə çevirir … Mən bir daha demək istəyirəm, bu, qəti fikrimdir ki, hər bir ölkənin normal inkişafı üçün, ilk növbədə bilik, savad, elmin inkişafı lazımdır” - deməsi onun sözün əsl mənasında dahi şəxsiyyət Heydər Əliyevin layiqli davamçısı və varisi olduğunu təsdiq edir və ulu öndərimiz kimi o da ölkəmizdə elmin, təhsilin və intellektual insan potensialının və insan kapitalının inkişafının vacibliyini ön plana çəkir. Bu təsadüfi olmayıb, ulu öndərimiz Heydər Əliyevin ən dəyərli tövsiyələrindən biridir ki, bu gün cənab İlham Əliyev onu uğurla həyata keçirməkdədir. Bəli, bu da bir həqiqətdir ki, 40 il bundan öncə - 1969-cu ilin 14 iyulunda Azərbaycan Respublikasına rəhbər təyin edilmiş Heydər Əlirza oğlu Əliyev ilk gündən ölkəmizdə elmin və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət və qayğı göstərməyə başlamış və ömrünün sonunadək onun ən böyük hamisi və qarantı olmuşdur. Azərbaycan xalqının bəşəriyyətə bəxş etdiyi bu böyük şəxsiyyət haqqında söz demək nə qədər çətin və məsuliyyətli olsa da, onunla bir dövrdə yaşamış, onun ölkəmizə rəhbərlik etdiyi illərdə iqtisad elmləri doktoru elmi dərəcəsi və professor elmi adı, AMEA-nın müxbir üzvü rütbəsi almış, kiçik elmi işçi vəzifəsindən Azərbaycan iqtisad elminin baş qərargahı sayılan AMEA-nın İqtisadiyyat İnstitutunun direktoru vəzifəsinədək yüksəlmiş, dəfələrlə bu böyük şəxsiyyətlə təmasda olmuş bir alim kimi ulu öndərimizin Azərbaycanda elmin, təhsilin və insan şəxsiyyətinin inkişafı sahəsindəki böyük, əvəzsiz və cahanşümul xidmətləri haqqında öz fikirlərimi bölüşməyə ehtiyac duyuram. Zamanın çərçivəsinə sığmayan bu dahi şəxsiyyəti, dövlət qurucusu və tarix yaradan şəxsiyyəti dünyanın digər ölkələrinin rəhbərlərindən fərqləndirən ən müsbət keyfiyyətlərindən biri də məhz onun elm adamları ilə sıx bağlılığı, elm adamlarına olan dərin məhəbbəti və onlara qayğı ilə yanaşması idi. O, 1998-ci ildə dünyanın ən qədim və nüfuzlu elm ocaqlarından biri sayılan Rusiya Elmlər Akademiyasının tanınmış elm adamları ilə tarixi görüşündə çıxış edərkən: "şəxsən mən elm xadimlərinə həmişə böyük hörmətlə yanaşmışam… ona görə ki, elm adamları müstəsna adamlardır. Onlar insana əməksevərliklə, fədakarlıqla və bütün digər keyfiyyətlərlə yanaşı, cəmiyyətdə bu və ya digər yeri tutmağa imkan verirlər. Elm adamları istedada, məharətə, xüsusi bacarığa malik olmalıdır… Bu insanlar ən böyük hörmətə layiqdirlər” – deməsi onun elmə və elm adamlarına olan sonsuz hörmətinin parlaq ifadəsidir. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi uzun illər ərzində onun fəaliyyətində diqqəti cəlb edən ən mühüm cəhətlərdən biri də məhz ondan ibarət olmuşdur ki, o bütün məsələlərin həllinə-istər xarici və istərsə də daxili siyasət sahəsində – həmişə elmi cəhətdən əsaslandırmaqla yanaşmağa üstünlük verirdi. Təsadüfi deyildir ki, Heydər Əliyev hələ 1969-cu ildə respublikamıza rəhbərliyə başladığı ilk günlərdən elmin bütün sahələrinin inkişaf etdirilməsi ilə bağlı məsələlərə xüsusi həssaslıqla yanaşır və daim qayğı göstərirdi. O, Azərbaycan KP MK-nın məşhur avqust (1969-cu il) plenumunda respublika elminin inkişafında yaranmış ağır vəziyyətdən narahat olduğunu bildirərək demişdi: "Elmi idarələrimizin fəaliyyətində hələ ciddi nöqsanlar vardır, Elmlər Akademiyası, bir sıra sahə elm idarələri elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsi uğrunda, tamamlanmamış işlərin istehsalata tətbiqi uğrunda mübarizədə kifayət qədər əzmkarlıq göstərmirlər… Dissertasiyaların heç də hamısı lazımi nəzəri səviyyədə yazılmır. Aspiranturada vəziyyət yaxşı deyildir. Aspirantların xeyli hissəsi namizədlik dissertasiyalarını vaxtında hazırlaya bilmir. Alimlik dərəcəsi alanlar arasında nazirliklərin və digər mərkəzi idarələrin rəhbər işçiləri də az deyildir. Onlar özlərinə tapşırılmış işin zərərinə olaraq dissertasiya yazır, bəzən bunun üçün, hətta öz vəzifələrinin imkanlarından istifadə edirlər… Elə etmək lazımdır ki, elmə yalnız onu həqiqətən zənginləşdirməyə, irəlilətməyə qabil olan adamlar gəlsinlər. Ölkəmizdə elmi işçilərin əməyi şərəflidir, onlara ehtiram göstərilir, onlar layiqli nüfuz qazanmışlar… Odur ki, bizim hər bir tədqiqatçı qarşısında yüksək tələblər qoymağa haqqımız vardır. Elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsi uğrunda yaradıcı mübarizənin önündə getmək, tədqiqat nəticələrinin praktikada, istehsalatda tətbiqi müddətlərinin qısaldılmasına, mütərəqqi texniki yeniliklərin öyrənilməsinə öz 165 əsərləri, kəşfləri, ideyaları ilə kömək etmək alimlərin borcudur”. Hələ o vaxtlar öz rəhbərlik bacarığı və qabiliyyəti, fitri istedadı və təşkilatçılığı ilə həm keçmiş İttifaq respublikalarının başçıları və həm də bütövlükdə SSRİ rəhbərləri arasında sayılıb-seçilən, böyük hörmət, nüfuz qazanmış, gərgin əməyi, tələbkarlığı, qətiyyəti və prinsipiallığı sayəsində Azərbaycanı qısa müddətdə nəinki keçmiş İttifaqda, həmçinin bütün dünyada tanıtmağa nail olmuş Heydər Əliyevin alimlərimiz qarşısında qoyduğu proqram xarakterli vəzifələr onlar tərəfindən birmənalı şəkildə qəbul edildi və yüksək vətənpərvərlik hissi ilə yerinə yetirildi. Heydər Əliyev Azərbaycana rəhbərlik etdiyi həm 1970-1982-ci illərdə, həm də 1993-2003-cü illərdə Azərbaycanın sosial-iqtisadi və mədəni həyatının bütün sahələrində olduğu kimi, elmin inkişafını ləngidən, onu geri çəkən neqativ halların da vaxtında aradan qaldırılması üçün bir sıra böyük və mühüm tədbirlərin həyata keçirilməsinin ilk təşəbbüskarı, eləcə də rəhbəri olmuşdur. Bunu onun Azərbaycana rəhbərlik etdiyi hər iki dövrdə respublikamızda elmin inkişafı sahəsində əldə edilmiş nailiyyətlərdən aydın görmək olar. Bu nailiyyətlərin ilk başlanğıcı Azərbaycanın tarixinə ən uğurlu beşillik kimi daxil olmuş 1971-1975-ci illərə təsadüf etmişdir. Belə ki, həmin illərdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Elmlər Akademiyasında 170 problem üzrə 540 müxtəlif mövzu və 1000-dən artıq iş yerinə yetirilmişdir ki, onların da 210-u ümumittifaq əhəmiyyətli olub, keçmiş SSRİ EA, Elm və Texnika Komitəsi və s. elmi idarələrlə birlikdə aparılmış, 305-i isə respublika əhəmiyyətli işlər olmuşdur. Yerinə yetirilmiş mövzuların 165-i elmi-texniki, 375-i isə təbiət və ictimai elmlər sahəsindəki problemlərə aid idi. 1971-1975-ci illərdə dövlət planı üzrə nəzərdə tutulmuş 476 mövzu əvəzinə, 540 mövzu müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilmişdir. 1970-ci ildə bu mövzuların cəmi 74-ü ümumittifaq əhəmiyyətli olduğu halda, onların sayı 1975-ci ildə 210-a çatmış və ya 2,8 dəfə artmışdır. Bu artım Respublika Elmlər Akademiyasının bütün bölmələrində özünü büruzə vermiş və müxtəlif elm sahələrində bir-birindən fərqli olmuşdur. Məsələn, müqayisə edilən dövrdə yerinə yetirilmiş ümumittifaq əhəmiyyətli mövzuların sayı biologiya elmləri bölməsində 4-dən 21-ə, kimya elmləri bölməsində 9-dan 52-yə çatmış, yaxud müvafiq surətdə 5,2 və 5,8 dəfə artmışdır. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının yarandığı 1945-ci ildən 1971-ci ilədək olan dövrdə ictimai elmlər bölməsi üzrə bircə dənə də olsun ümumittifaq əhəmiyyətli mövzu işlənmədiyi halda, 1972-ci ildə 2, 1973-cü ildə 40, 1975-ci ildə isə 36 belə mövzu işlənmişdir. Bu dövrdə respublikamızda elmin inkişaf səviyyəsinin yüksəlməsini belə bir faktdan da aydın görmək olar ki, Elmlər Akademiyasının alimləri onun təşkil olunmasının birinci on ili ərzində (1945-1955-ci illərdə) cəmi 5 mühüm elmi nəticə əldə etmişdirsə, 1971-1975-ci illərdə bu nəticələrin sayı 96-nı ötüb keçmiş və ya 19,2 dəfə artmışdır. 1945-1970-ci illəri əhatə edən 25 il ərzində Azərbaycan Elmlər Akademiyası alimlərinin cəmi 170 elmi nəticəsi sovet elminin ən mühüm nailiyyətləri sırasına daxil edilmişdirsə, 1971-1975 – ci illəri əhatə edən cəmi 5 il ərzində onların sayı 274-ə çatmış və ya 1,6 dəfə çoxalmışdır. Təsadüfi deyildir ki, Heydər Əliyev şəxsən özü bu nailiyyətləri yüksək qiymətləndirərək 1975-ci ilin 24 sentyabrında Azərbaycan Elmlər Akademiyasının 30 illik yubileyində bu elm ocağının "Xalqlar dostluğu” ordeni ilə təltif edilməsi münasibətilə keçirilmiş təntənəli ümumrespublika yığıncağında demişdir: "Qısa müddətdə akademiyamız müasir elmin ən aktual problemlərini həll edən iri mərkəzə çevrilmişdir… Azərbaycan elmi müasir ideyaların, səmərəli axtarışların və məhsuldar tədqiqatların güclü generatoruna çevrilmişdir… Təkcə keçən il sovet elminin mühüm nailiyyətləri sırasında respublikada aparılmış 67 tədqiqat işi qeydə alınmışdır… Bu, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının mövcud olduğu bütün müddət ərzində ən yaxşı göstəricidir”. Fəxr edirəm ki, həmin tədqiqatlar arasında mənim 1974-cü ildə "Elm” nəşriyyatında çapdan çıxmış "Azərbaycan Respublikasında qadın əmək ehtiyatlarından istifadənin sosial-iqtisadi problemləri” adlı monoqrafiyam da vardır. Bu, Azərbaycandan iqtisadiyyat elmi sahəsindən həmin nailiyyətlər sırasına daxil edilmiş ilk monoqrafiyadır. Heydər Əliyev Azərbaycan alimlərinin xidmətlərini yüksək qiymətləndirərək demişdir: "Azərbaycan alimləri fəhlələrlə, mühəndislərlə və texniklərlə birlikdə əmək və elm sahəsində əsl hünər göstərmişlər – onlar dünya praktikasında ilk dəfə olaraq açıq dənizdə neft çıxarılmasını təşkil etmişlər…Elmin sürətlə inkişaf etməsi, alimlərin müvəffəqiyyətləri biliklərin bir çox yeni və əsaslı sahələrinin təşəkkülünə güclü təkan vermişlər”. Heydər Əliyevin respublika alimlərinin əməyinə verdiyi bu yüksək qiymət onları daha böyük elmi nəticələr əldə etməyə ruhlandırmış və səfərlər etmişdir. Elə bunun nəticəsi idi ki, 1976-1980-ci illəri əhatə edən 10-cu beşillikdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası alimlərinin 1315 elmi nəticəsinin 212-si SSRİ EA tərəfindən sovet elminin ən mühüm nailiyyətləri sırasına daxil edilmiş, ixtira üçün əvvəlki 25 il ərzində olduğundan 8 dəfə çox, yəni 1600 müəlliflik şəhadətnaməsi və dünyanın 34 ölkəsindən 200-dən çox patent alınmışdır. Bu illər ərzində respublika alimləri Moskvanın, Leninqradın və bir çox başqa şəhərlərin institutları və elmi idarələri ilə 200-dən artıq kompleks elmi-tədqiqat işi və 52 ümumittifaq kompleks elmitexniki proqramın yerinə yetirilməsində iştirak etmiş, istehsalata 425 min ixtira və səmərələşdirici təkliflər tətbiq etmiş, 6200 yeni növ maşın, cihaz, avadanlıq və s. yaratmışlar ki, onların da 450-si keçmiş SSRİ-də 166 ilk dəfə bizim respublikada hazırlanmışdı. İstehsalatda tətbiq edilən mexanizm vasitələrinin də 60 faizi 70-80-ci illərin payına düşmüşdür. 70-ci illərdə və 80-ci illərin əvvəllərində Heydər Əliyevin bütün başqa sahələrdə olduğu kimi, Azərbaycan elminin inkişafındakı fəaliyyətini dəyərləndirmək, bu fəaliyyətin coğrafi konturlarını müəyyənləşdirmək çox çətindir. Çünki bu fəaliyyətin hər səhifəsi, hər mərhələsi son 50 illik Azərbaycan tarixinin və elminin inkişaf tarixinin mərhələləri ilə üst-üstə düşür, bir çox hallarda isə, hətta indi arxada qalan o tarixin bütövlükdə dərkini şərtləndirir. Heydər Əliyev şəxsiyyətini dəyərləndirmək cəhdində olmaq hardasa tarixə, zamana, gələcəyə qiymət vermək iddiası qədər çətindir. Dövlət və cəmiyyət həyatının bütün sahələrində olduğu kimi, Azərbaycan elminin, təhsilinin inkişafında da Heydər Əliyevin rolu və qayğısı misilsizdir. 70-ci illərdə və 80-ci illərin əvvəllərində onun rəhbərliyi və qayğısı sayəsində Azərbaycan elmi öz qızıl dövrünü yaşamışdır. Heydər Əliyev elmin inkişafına dövlət quruculuğunun ən mühüm bir tərkib hissəsi kimi yanaşırdı. Bu da onun dövlət quruculuğu sahəsindəki nailiyyətlərinin başlıca səbəblərindən biri idi. Təsadüfi deyildir ki, Heydər Əliyevin hələ Azərbaycana rəhbərlik etdiyi ilk dövrlərdə Elmlər Akademiyası alimlərinin fəaliyyəti keçmiş SSRİ dövləti və dünya ictimaiyyəti tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Simvolik haldır ki, elm, iqtisadiyyat və mədəniyyətin inkişafı, yüksək ixtisaslı elmi kadrların hazırlanması sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının aldığı ilk yüksək mükafat – "Xalqlar dostluğu” ordeni də 1975-ci ildə Heydər Əliyevin özü tərəfindən təqdim edilmişdir. Bu dövrdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nailiyyətləri beynəlxalq miqyasında yüksək qiymətləndirilmiş, Leursiq yarmarkasında iki böyük qızıl medala, Qahirə beynəlxalq yarmarkasında yüksək mükafata, neçə-neçə görkəmli alimlərimiz isə dövlət və hökumət mükafatlarına, o cümlədən 5 nəfər Lenin mükafatına, 14 nəfər SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşlər. Fundamental tədqiqatlar sahəsində əldə edilmiş elmi uğurlarına görə akademiklərdən R.İsmayılov, M.Topçubaşov, M.Nağıyev, M.Hüseynov, M.İbrahimov Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı, onlarla alim Respublika Dövlət mükafatı almışlar. Bütünlükdə götürüldükdə Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi birinci dövrdə (1969-1982-ci illərdə) Azərbaycan alimlərinin 540 elmi nəticəsi SSRİ Elmlər Akademiyası tərəfindən sovet elminin ən mühüm nailiyyətləri sırasına daxil edilmişdir ki, bu da Azərbaycan Elmlər Akademiyasının SSRİ Elmlər Akademiyasının tərkibində olduğu 46 il ərzində (1945-1991-ci illər) SSRİ EA tərəfindən Azərbaycan alimlərinin həmin nailiyyətlər sırasına daxil edilmiş 1100 elmi nəticənin 49 faizini təşkil etmişdir. Bu uğurlu nəticələrin əldə edilməsinin mühüm səbəblərindən biri də Heydər Əliyevin böyük təşkilatçılıq istedadı, tələbkarlığı və qayğısı nəticəsində Azərbaycan Elmlər Akademiyasında güclü kadr potensialının və texniki arsenalın yaradılması, ən başlıcası isə həmin dövrdə ölkə başçısı Heydər Əliyevin bilavasitə nəzarəti, diqqəti, qayğısı və tələbkarlığı ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasına, onun elmi bölmələrinə və institutlarına nəinki ölkəmizdə və keçmiş İttifaqda, həmçinin xarici ölkələrdə tanınmış və böyük nüfuz sahibi olan əsl el adamlarının, ziyalıların və şəxsiyyətlərin rəhbərlik etməsi olmuşdur. Bu da təsadüfi olmayıb Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi bütün dövrlərdə elm sahəsində də yüksək intellektual inkişaf səviyyəsinə malik olan kadrların hazırlanması, seçilməsi, yerləşdirilməsi və tərbiyə edilməsi ilə bağlı bütün məsələlərin onun hazırlayıb həyata keçirdiyi təsərrüfat-təşkilatçılıq və siyasi tədbirlərin arasında əsas yer tutması və xüsusi dövlət əhəmiyyətli məsələ kimi daim ulu öndərimizin diqqət mərkəzində olması ilə bağlı idi. Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi ilk dövrdə (1969-1982-ci illərdə) onun təşəbbüsü və bilavasitə qayğısı ilə keçmiş SSRİ-nin ən nüfuzlu ali məktəblərində azərbaycanlı oğlan və qızların təhsil alması üçün yaratdığı şərait də bunun bariz nümunəsi idi. Həmin dövrdə ulu öndərimizin böyük qayğısı və diqqəti ilə Moskvanın, Leninqradın və eləcə də keçmiş SSRİ-nin digər şəhərlərinin 170 aparıcı ali elm və təhsil ocağına 3500 azərbaycanlı oğlan və qız göndərilmişdir. Hər il ali təhsil almaqdan ötrü respublikamızdan kənara orta hesabla 800 nəfərdən artıq tələbə göndərilməsi yaxşı ənənə halını almışdı. Müqayisə üçün deyək ki, 1969-cu ildə Azərbaycandan həmin ali məktəblərə cəmi 47 nəfər təhsil almağa göndərilməsi planlaşdırılmış və onların da əksəriyyəti başqa millətlərdən idisə, 70-ci illərin axırlarında həmin məktəblərə göndərilən abituriyentlərin sayı 700-800 nəfər (80-ci illərin əvvəllərində isə hər il 1000-1400 nəfər) təhsil almağa göndərilirdi və onların da çoxunu azərbaycanlılar təşkil edirdilər. 1981-ci ildə Moskva, Leninqrad, Kiyev və başqa şəhərlərdə 244 ixtisas üzrə təhsil alan azərbaycanlı oğlan və qızların sayı 3600 nəfərdən çox idi. Azərbaycan xalqının gələcəyini qabaqcadan görən və düşünən xalqımızın böyük oğlu Heydər Əliyev milli hərbi kadrlar hazırlanmasını da unutmamış və ona da böyük qayğı göstərmişdir. 1972-ci ildən başlayaraq onun təşəbbüsü və qayğısı ilə hər il 300-400 nəfər azərbaycanlı gənc hərbi təhsil almaq üçün keçmiş İttifaqın ən müxtəlif və nüfuzlu ali hərbi məktəblərinə qəbul olmuş və 80-ci illərin əvvəllərində onların sayı 800-1000 nəfərə çatmışdır. Onların da çoxu azərbaycanlı idi. Qeyd edilən dövrdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxtəlif elmi-tədqiqat institutlarından respublikadan kənar elm mərkəzlərinə ezam olunan aspirantların, stajor-tədqiqatçıların və məqsədli aspirantların sayı da xeyli artmışdır. 167 Elmə və təhsilə olan diqqətin nəticəsi idi ki, Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi 1969-1982-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasında çalışan işçilərin ümumi sayı 1,9 dəfə artaraq 7892 nəfərdən 15072 nəfərə, o cümlədən elmi işçilərin sayı 45,6 faiz artaraq 3431 nəfərdən 4995 nəfərə, elmlər doktorlarının sayı 1,5 dəfədən çox artaraq 188 nəfərdən 285 nəfərə, elmlər namizədlərinin sayı isə 1,6 dəfədən çox artaraq 1275 nəfərdən 2068 nəfərə çatmışdır. Bu illər respublikamızda aspirantura təhsilinə xüsusi diqqət və qayğı göstərilmiş və bunun nəticəsində əgər 1969-cu ildə Elmlər Akademiyası institutlarının aspiranturasını bitirənlərin cəmi 22 faizi dissertasiya işlərini vaxtında tamamlayıb müdafiə etmiş və ya müdafiəyə təqdim etmişlərsə, bu göstərici artaraq 1982-ci ildə 30,8 faizə yüksəlmişdir. Belə ki, təkcə institutlarında o dövr üçün çox böyük göstərici olan – 159 namizədlik və 20 doktorluq dissertasiyası müdafiə edilmişdir. Bütünlükdə götürüldükdə isə 1970-1982-ci illərdə , respublikamızda 265 elmlər doktoru və 3141 elmlər namizədi hazırlanmışdır. Bu illərdə Respublika Elmlər Akademiyası institutlarının aspiranturasını və ali təhsil ocaqlarını bitirmiş istedadlı və elmə marağı olan gənclərin akademiyamıza işə qəbul edilməsinə də xüsusi diqqət və qayğı artmışdır. Belə ki, əgər 1976-cı ildə Azərbaycan EA institutlarına ali məktəbləri və istehsalatdan ayrılmaqla aspiranturanı bitirmiş 131 nəfər gənc mütəxəssis işə qəbul edilmişdirsə, 1982-ci ildə onların sayı 208 nəfər olmuş və ya 58,7 faiz artmışdır. Qeyd edilən dövrdə ümumiyyətlə götürüldükdə respublikamızın ali məktəblərini müvəffəqiyyətlə bitirmiş oğlan və qızların hər il orta hesabla 200 nəfəri akademiyanın aspiranturasına daxil olmuş və bu institutlarda təhsil alan aspirantların sayı 1982-ci ildə 548 nəfəri, dissertantların sayı isə 380 nəfəri ötüb keçmişdir. Bu illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasında dörd dəfə (1969-cu, 1970-ci, 1976-cı və 1980-ci illərdə) seçkilər keçirilmiş, nəticədə akademiyanın həqiqi və müxbir üzvlərinin sayı xeyli artmış, onların keyfiyyət tərkibi müxtəlif elm sahələri hesabına əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib təkmilləşmişdir. 1982-ci ilin axırına Azərbaycan Elmlər Akademiyasının 57 həqiqi və 75 müxbir üzvü olmuşdur. Ulu öndərimiz Heydər Əliyevin 1982-ci ilin SSRİ rəhbərliyi tərəfindən irəli çəkilərək Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvü və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini kimi yüksək vəzifəyə təyin edilməsi ilə əlaqədar olaraq Bakıdan Moskvaya getdiyi və 1987-ci ilin oktyabr ayınadək orada işlədiyi vaxt ərzində də onun diqqətinin daim canından artıq sevdiyi doğma vətəni Azərbaycanın üzərində olması nəticəsində Azərbaycan Elmlər Akademiyası bu illərdə də öz fəaliyyətinin əvvəlki ahəngini qoruyub saxlaya bilmiş, xeyli elmi nailiyyətlər qazanmış və əvvəlki ənənələrini qoruyub saxlaya bilmişdir. Həmin dövrdə Elmlər Akademiyasında çalışan elmlər doktorlarının sayı 1,8 dəfə artaraq 185 nəfərdən 331 nəfərə, elmlər namizədlərinin sayı isə 10,7 faiz artaraq 2088 nəfərdən 2312 nəfərə çatmış və nəticədə həmin dövrdə Elmlər Akademiyası alimlərinin əldə etdiyi 859 elmi nəticənin 281-i və ya 32,7 faizi SSRİ EA tərəfindən sovet elminin ən mühüm nailiyyətləri sırasına daxil edilmişdir. Ancaq çox təəssüflər olsun ki, Azərbaycan xalqının əbədiyaşar böyük oğlu Heydər Əliyevin xalqımızın düşməni M.Qorbaçov və onun erməni nökərlərinin əli ilə Sov. İKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyündən və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini kimi yüksək partiya və hökumət vəzifələrindən istefaya göndərilməsi, bütünlükdə Azərbaycan Respublikasına və onun Elmlər Akademiyasına arxadan vurulan zərbə oldu və əsl faciə də məhz bundan sonra başladı. Heydər Əliyev vəzifəsindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra ilk zərbə hədəfi xalqımızın böyük ziyalılar ordusunun toplandığı Azərbaycan Elmlər Akademiyası oldu. 1988-1992-ci illərdə müxtəlif səbəblər üzündən o vaxtkı səriştəsiz respublika rəhbərliyinin Elmlər Akademiyasına və ümumiyyətlə, elmimizin inkişafına münasibəti son dərəcə pisləşmiş və ifrat dərəcədə kəskinləşmişdi. 1992-ci ildə və 1993-cü ilin əvvəlində isə, hətta elə vəziyyət yaranmışdı ki, bəzi üzdəniraq "demokratlar” hakimiyyətə yiyələndikdən sonra sanki Elmlər Akademiyasından qisas almaq və ümumiyyətlə onu bağlamaq mövqeyi tutmuşdular, Onların əsas məqsədi Elmlər Akademiyasını və onun çoxminli kollektivini əvvəlcə ölkə ictimaiyyətinin gözündən salmaq və sonra onu tamamilə bağlamaqdan ibarət idi. Akademiyaya olan bu ögey münasibətin nəticəsi idi ki, vaxtilə ən yüksək əmək haqqı alan alimlər üçün ən aşağı səviyyəli əmək haqqı və rütbə maaşı müəyyən edilmişdi. Elə bu səbəbdən də həmin illərdə və sonrakı dövrdə elmi işçilərin bir çoxu elmdən uzaqlaşaraq ticarət sahəsinə, özəl qurumlara və xarici ölkələrdə işləməyə çıxıb getmişdilər. Ancaq ağır maddi çatışmazlıqlar və başqa sıxıntılar əsl elm adamlarının, vətən elmini qoruyub saxlamaq arzusunda olan elm fanatlarının iradəsini sındıra bilməmiş və onlar yüksək vətənpərvərlik və ziyalılıq qeyrəti göstərərək öz doğma elm ocaqlarını tərk etməmiş və bugünədək fədakarlıq göstərərək burada qalıb işləməkdədirlər. 1993-cü ilin 15 iyununda xalqımızın təkidi ilə Heydər Əliyevin ikinci dəfə Azərbaycanda hakimiyyətə qayıdışı bütünlükdə Azərbaycanın qurtuluşu olduğu kimi, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının da qurtuluşu oldu. Azərbaycan xalqının milli fikir və mədəniyyətinin çoxəsrlik inkişaf yollarının aşkarlanmasında, onun milli-mənəvi və elmi intibahında, elmin əksər sahələrini əks etdirən sistemli macəraya düşməsində, dünyada 168 tanınmış elmi məktəblərin və istiqamətlərin formalaşıb inkişaf etməsində misilsiz rol oynamış Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 64 illik fəaliyyətinin tam 34 ili ulu öndərimiz Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır və onun ölkəmizə rəhbərlik etdiyi dövrə təsadüf edir. 1997-ci ilin 31 yanvarında Prezident Sarayında Heydər Əliyev Elmlər Akademiyasının rəhbərləri, həqiqi və müxbir üzvləri, aparıcı alimləri ilə görüşündəki çıxışında Elmlər Akademiyasına və onun alimlərinin əməyinə verdiyi yüksək qiymət 90-cı illərin axırlarında bu elm ocağının bağlanması ilə bağlı şayiələrə və narahatçılıqlara son qoydu və burada çalışan əməkdaşların elmimizin sabahına inamını və ümidini artırdı. Həmin görüşdəki çıxışında ulu öndərimiz Heydər Əliyev demişdir: "XX əsrdə Azərbaycan xalqının ən böyük nailiyyətlərindən biri ölkəmizdə elmin, təhsilin sürətlə inkişaf etməsidir… Biz bununla fəxr edirik. Bir şeyi bilməlisiniz-Azərbaycan Elmlər Akademiyası respublikamızın ən yüksək elm müəssisəsidir… O, dövlətə məxsusdur. Bu akademiyanın işi və orada işləyənlərin səviyyəsi, şübhəsiz ki, başqalarından yüksəkdir, yüksək də olacaq. Biz bu akademiyanın hörmətini həmişə qoruyub saxlamalıyıq. Heç vaxt imkan vermək olmaz ki, akademiyamız, yüksək səviyyəli elmi-tədqiqat institutlarımız yaranan cürbəcür özəl elmi müəssisələr arasında ərisin, itsin. Buna yol vermək olmaz…” Təsadüfü deyildir ki, ulu öndərimiz Heydər Əliyevin 15 may 2001-ci il tarixdə imzaladığı "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası haqqında” fərmanı ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasına "Milli Elmlər Akademiyası” kimi ən yüksək ali dövlət elmi-təşkilati statusu verilməsi və nəhayət AMEA-ya seçkilər keçirilməsi barədə göstəriş verməsi böyük alimlər ordusu tərəfindən bilavasitə dövlət başçımızın Azərbaycan elminə əvəzsiz qayğısının parlaq təzahürü kimi qiymətləndirilmiş və minnətdarlıq hissi ilə qarşılanmışdır. Çox təqdirəlayiq haldır ki, Elmlər Akademiyasının tarixində ilk dəfə olaraq Heydər Əliyevin göstərişi ilə 2001-ci ilin iyun ayında AMEA-ya seçkilər vaxtı akademiyamızın qarşısında qoyulan vəzifələrin uğurla yerinə yetirilməsini təmin etmək və ölkəmizin görkəmli elm adamlarının bu elm ocağının fəaliyyətinə daha geniş surətdə cəlb etmək məqsədilə onun üzvlərinin sayı 141-dən 200-ə (80 həqiqi və 120 müxbir üzvü) qaldırıldı. Ölkə başçısı Heydər Əliyevin respublika elminin inkişafına qayğısının digər bir təzahürü isə 2001-ci il avqustun 7-də AMEA-nın Naxçıvan bölməsinin yaradılması haqqında fərman imzalaması oldu. Blokada şəraitində yaşayan, ölkəmizin ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvanda akademiyanın bölməsinin yaradılması həm ölkəmizin sosial-iqtisadi, mədəni inkişafı, elmi tərəqqisi, həm də dövlətçiliyimizin möhkəmləndirilməsi və qorunub saxlanması üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Ölkə başçısının akademiyamızın inkişafına qayğısının digər bir çox mühüm təzahürü isə Azərbaycan elminin gələcək inkişafında yeni üfüqlər açan "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının statusu” və "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizamnaməsinin təsdiq edilməsi” haqqında 2003-cü il yanvarın 4-də imzaladığı fərmanda öz əksini tapmışdır. Həmin fərmanda deyilir: "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Azərbaycan Respublikasında elmin inkişafını təşkil və təmin edən, dövlətin elmi və elmi-texniki siyasətini həyata keçirən, Azərbaycan Respublikasındakı bütün elmi müəssisələrin elmi-tədqiqat fəaliyyətini əlaqələndirən və istiqamətləndirən, Azərbaycan Respublikasını xarici ölkələrdə elmi və elmi-texniki fəaliyyət sahəsində təmsil edən ali dövlət elmi təşkilatdır”. Ümummilli liderimizin bu tarixi fərmanı mövcud olduğu dövr ərzində akademiyamızın fəaliyyətinə dövlət başçısı tərəfindən verilən ilk belə yüksək qiymət olub. AMEA-nın prezidenti akademik Mahmud Kərimovun sözləri ilə desək: "Azərbaycan fundamental elminin əldə etdiyi nailiyyətləri, Azərbaycanın sosial-iqtisadi, mədəni-mənəvi təşəkkülündə elmin rolunu, respublikanın, xalqımızın ictimai-siyasi həyatında nüfuzunu və akademik elmin suveren Azərbaycan dövlətinin tərəqqisinin təminatçısı olduğunu bir daha təsdiqləyərək elmimizin salnaməsinə "Heydər Əliyev şəhadətnaməsi” kimi daxil oldu”. Ulu öndərimiz Heydər Əliyevin yolunu layiqincə davam etdirən Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyev akademiyanın və onun üzvlərinin fəaliyyətinə yüksək qiymət verərək Milli Elmlər Akademiyasının 60 illiyinə həsr edilmiş təntənəli yığıncaqdakı çıxışında demişdir: "…Azərbaycan alimləri, ziyalıları ölkəmizin, cəmiyyətimizin elitasıdır. Onların dünyagörüşü, mövqeyi, hərəkətləri, fəaliyyəti Azərbaycanın inkişaf dinamikasını, inkişaf perspektivlərini xeyli dərəcədə müəyyən edir. Azərbaycanda çox güclü elmi potensial vardır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının üzvləri çox dəyərli şəxslərdir. Həm elm sahəsində, həm də ictimai həyatda xalqın hörmətini qazanmış insanlardır və biz bu insanlarla fəxr edə bilərik. Mən də fəxr edirəm ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası bu gün çox yüksək səviyyədədir. Çalışmalıyıq ki, gələcəkdə öz işimizlə, əməyimizlə akademiyaya kömək göstərək, onun bütün məsələlərini həll edək və Azərbaycanda elmin gələcək inkişafına nail olaq”. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına, onun bütün əməkdaşlarına və həm də ölkəmizdə elmin inkişafına dövlət qayğısının daha bir təzahürü də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 4 may 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasında 2009-2015-ci illərdə elmin inkişafı üzrə Milli Strategiya”nın və "Azərbaycan Respublikasında 2009-2015-ci illərdə elmin inkişafı üzrə Milli Strategiyanın həyata keçirilməsi ilə bağlı Dövlət Proqramı”nın təsdiq edilməsidir. Bu mühüm Dövlət Proqramının məqsədi respublikanın alim və 169 mütəxəssislərin təbiət, texnika, humanitar və ictimai elmlərin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəlmiş yaradıcılıq fəaliyyətlərini birləşdirmək, sosial-iqtisadi və mənəvi inkişafın mühüm problemləri üzrə tədqiqatları təşkil etmək, elm və texnikanın nailiyyətlərinin praktikada istifadə edilməsi üçün tədbirlər görmək, elmi müasir cəmiyyətimizin qurulmasını təmin edən əsas amilə çevirməkdir. Bu proqramın əsas vəzifələri isə fundamental elmin, vacib tətbiqi tədqiqatların, araşdırmaların inkişafını və milli istehsalatın yeni texnologiyalara tələbatını ödəmək məqsədi ilə təşkilati və iqtisadi mexanizmlərin yaradılması, elmi, elmi-texnoloji və innovasiya fəaliyyətinin normativ-hüquqi bazasının təkmilləşdirilməsi, elm və texnologiyalar sahəsində yüksək ixtisaslı elmi və mühəndis kadrların hazırlanması sisteminin təkmilləşdirilməsi, dünyadakı müasir meyilləri nəzərə alaraq, elmi tədqiqatların və təcrübi işləmələrin prioritet istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi, beynəlxalq elmi-texniki əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, elm və təhsilin inteqrasiyası, milli innovasiya sisteminin formalaşdırılması, elmi işçilərin statusunun, sosial təminatının və gəlirlərinin artırılmasına yönəlmiş qanunvericilik bazasının yaradılmasının həyata keçirilməsinə yönəldilmişdir. Bu vəzifələrin müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilməsi üçün hazırda Milli Elmlər Akademiyasının kifayət qədər elmitexniki kadr potensialı vardır. 2008-ci ilin məlumatlarına əsasən burada çalışan əməkdaşların ümumi sayı 9714 nəfərdir. Onların 4784 nəfərini və ya 49,2 faizini elmi işçilər, elmi işçilərin isə 529 nəfərini elmlər doktorları, 2068 nəfərini isə elmlər namizədləri təşkil edir. Hazırda aspiranturada 608 nəfər aspirant (507 nəfərə yəni, 101 nəfər qiyabi) təhsil alır. AMEA-nın elmi müəssisələrində 1324 dissertant vardır ki, onların da 472-si və ya 35,6 faizini xarici vətəndaşlar təşkil edirlər. Akademiya üzvlərinin 61 nəfəri həqiqi, 113 nəfəri isə müxbir üzvlərdən ibarətdir. Ancaq təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, hazırda akademiyanın elmi və elmi-texniki kadr potensialı yaş tərkibinə görə xeyli "qocalmışdır”. İndi onun həqiqi üzvlərinin orta yaşı 75-i, müxbir üzvlərinin orta yaşı isə 67-ni ötüb keçmişdir. Rəsmi statistik məlumatlara əsasən hazırda bütünlükdə götürüldükdə respublikamızda mövcud olan elmlər doktorlarının sayı 1824, elmlər namizədlərinin sayı isə 8765 nəfərdir. Elmlər doktorlarının 271 nəfəri filologiya, 262 nəfəri fizika-riyaziyyat, 237 nəfəri texnika, 188 nəfəri tibb, 161 nəfəri kimya, 120 nəfəri biologiya, 106 nəfəri tarix, 86 nəfəri iqtisadiyyat, 70 nəfəri fəlsəfə, 353 nəfəri isə başqa elm sahələrini təmsil edirlər. İqtisad elmləri namizədlərinin isə müvafiq surətdə 1031 nəfəri filologiya, 1027 nəfəri fizika-riyaziyyat, 1017 nəfəri texnika, 858 nəfəri tibb, 785 nəfəri kimya, 701 nəfəri biologiya, 617 nəfəri iqtisadiyyat, 400 nəfəri tarix, 307 nəfəri, 2021 nəfəri isə başqa elm sahələrində çalışanların payına düşür. Ölkəmizdə mövcud olan elmlər doktorları və elmlər namizədlərinin yaş quruluşuna gəldikdə isə aydın olur ki, hazırda respublikamızdakı elmlər doktorlarının 30,6 faizini 50-59 yaşda, 40,1 faizini 60-69 yaşda, 19,7 faizini isə 70 və yuxarı yaşda olanlar təşkil etdiyi halda, cəmi 8,8 faizini 40-49 yaşda, 0,8 faizini isə 31-39 yaşda olanlar təşkil edirlər. Elmlər namizədlərinə gəldikdə isə onların arasında 50-59 yaşda olanların xüsusi çəkisi 30,2 faiz 60-69 yaşda olanlarınkı 23,7 faizi 70 və yuxarı yaşda olanların xüsusi çəkisi isə 7,1 faiz olduğu halda, bu göstərici 40-49 yaşlılar üzrə 25,2 faiz, 31-39 yaşda olanların xüsusi çəkisi 11,7 faiz, 30 yaşdan kiçik olanların xüsusi çəkisi isə cəmi 2,1 faiz olmuşdur. Bu göstəricilərdən aydın olur ki, ölkəmizdə mövcud olan elmlər doktorlarına nisbətən, elmlər namizədləri arasında cavanlar xeyli çoxdur və bu gələcəkdə elmlər doktorlarının sayının artırılması üçün hələlik xeyli potensial imkanlarımızın olduğunu göstərir. Buna görə də həmin sahəyə dövlət qayğısının daha da artırılması və bu sahələr üzrə qəbul edilmiş Dövlət Proqramında qarşıya qoyulmuş vəzifələrin müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilməsi gələcəkdə ölkəmizdə indikinə nisbətən daha güclü və yüksək intellektual inkişaf səviyyəsinə malik olan və dövrün tələblərinə cavab verən elmi və elmi-texniki kadr potensialının yaradılmasına və onların əməyindən ölkəmizin sosial-iqtisadi tərəqqisi üçün daha səmərəli və dolğun istifadə edilməsinə imkan verəcəkdir. İndi bütünlükdə ölkəmizin, ilk növbədə də Milli Elmlər Akademiyası alimlərinin qarşısında duran başlıca vəzifə möhtərəm Prezidentimiz İlham Əliyevin ətrafında daha sıx birləşərək onun rəhbərliyi altında Azərbaycan dövlətinin iqtisadi və hərbi qüdrətini daha da möhkəmləndirmək üçün bütün imkanları səfərbərliyə alıb elmimizin səviyyəsini və onun dünyaya inteqrasiyasını təmin etməkdən ibarətdir. Yalnız belə olan halda biz ulu öndərimiz Heydər Əliyevin vəsiyyətlərini yerinə yetirməkdə möhtərəm Prezidentimiz İlham Əliyevə, onun həyata keçirdiyi siyasətin davamlılığının təmin edilməsinə öz töhfəmizi vermiş olarıq. Professor Əyyub Əyyubov Mingəçevir Turizim Kollecinin direktoru