Müasir dövrdə elmin, texnologiyanın və sənayeləşmənin sürətlə inkişafı insan həyatına böyük rahatlıqlar gətirsə də, bu inkişafın təbiətə və ətraf mühitə təsiri getdikcə daha ciddi şəkildə hiss olunmağa başlayır. Qlobal miqyasda baş verən iqlim dəyişiklikləri artıq yalnız meteoroloji müşahidələrlə məhdudlaşmır, eyni zamanda insanların gündəlik həyatına, iqtisadiyyata, kənd təsərrüfatına və xüsusilə su ehtiyatlarına birbaşa təsir göstərir. Son illərdə dünyanın bir çox bölgəsində müşahidə olunan quraqlıq, su çatışmazlığı və çayların səviyyəsinin azalması iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı əsas problemlərdən biri hesab olunur.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, Yer kürəsində temperaturun artması və təbii ekosistemin pozulması nəticəsində su dövranında ciddi dəyişikliklər yaranıb. Əvvəllər uzun illər ərzində sabit qalan su ehtiyatları indi həm həcm, həm də keyfiyyət baxımından təhlükə altındadır. Bu isə gələcəkdə qlobal səviyyədə humanitar və iqtisadi problemlərin daha da dərinləşəcəyini göstərir.

Quraqlıq və su ehtiyatlarının azalması problemi

İqlim dəyişikliklərinin yaratdığı ən böyük problemlərdən biri quraqlıq sahələrinin genişlənməsidir. Temperaturun yüksəlməsi nəticəsində bəzi bölgələrdə yağıntıların miqdarı azalır, torpağın rütubət ehtiyatı tükənir və su mənbələrinin səviyyəsi aşağı düşür. Bu vəziyyət xüsusilə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ölkələr üçün ciddi təhlükə yaradır.

Su ehtiyatlarının azalması əkin sahələrinin susuzlaşmasına, torpağın münbitliyinin zəifləməsinə və məhsuldarlığın aşağı düşməsinə səbəb olur. Nəticədə bazarda kənd təsərrüfatı məhsullarının qiyməti artır, ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər yaranır. Ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın gələcəkdə iqlim dəyişikliklərinin təsiri ilə qlobal ərzaq böhranı ehtimalı daha da yüksələ bilər.

Hazırda dünya əhalisinin milyardlarla hissəsi müəyyən səviyyədə su çatışmazlığından əziyyət çəkir. Bu problem xüsusilə isti və quraq iqlim qurşağında yerləşən Afrika ölkələrində daha kəskin hiss olunur. Bir çox regionlarda insanlar gündəlik içməli su ehtiyacını ödəmək üçün kilometrlərlə yol qət etməyə məcbur qalırlar.

Afrika ölkələrində su böhranı

Afrika qitəsində bəzi ölkələr artıq uzun illərdir ciddi su böhranı yaşayır. Yağıntının az olması və temperaturun yüksək keçməsi nəticəsində bir çox ərazilərdə çaylar və göllər quruyur. Beynəlxalq humanitar təşkilatlar və müxtəlif dövlətlər həmin regionlarda artezian quyularının qazılması və su təchizatının yaxşılaşdırılması üçün layihələr həyata keçirsələr də, problem tam həll olunmur.

Ekspertlər bildirirlər ki, əhalinin sürətlə artması və iqlim dəyişikliklərinin davam etməsi gələcəkdə vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Su çatışmazlığı yalnız insanların məişət həyatına deyil, həm də kənd təsərrüfatına, heyvandarlığa və ümumi iqtisadi inkişafa mənfi təsir göstərir. Bir çox kənd təsərrüfatı sahələri susuzluq səbəbindən istifadəyə yararsız vəziyyətə düşür.

Ekosistemin pozulması və iqlim dəyişiklikləri

Qlobal iqlim dəyişiklikləri bütövlükdə ekosistemin tarazlığını pozan əsas amillərdən biridir. Son illərdə dünyada mövsüm dəyişikliklərinin qeyri-sabit xarakter alması, anomal hava hadisələrinin artması və temperatur göstəricilərinin normadan yuxarı qalxması bu prosesin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Temperaturun yüksəlməsi dağlıq ərazilərdə buzlaqların və qar örtüyünün sürətlə əriməsinə səbəb olur. İlk baxışda bu proses çaylarda suyun artmasına gətirib çıxarsa da, mütəxəssislər bunun müvəqqəti xarakter daşıdığını bildirirlər. Yaz aylarında çaylarda sululuğun artması müşahidə edilsə də, yay mövsümündə su axınının kəskin azalması artıq bir çox regionlarda ciddi problemə çevrilib.

Buzlaqların əriməsi və sel təhlükəsi

Azərbaycan daxil olmaqla region ölkələrinin əksəriyyətində yaz aylarında dağlıq ərazilərdə buzlaqların əriməsi nəticəsində çaylarda suyun səviyyəsi yüksəlir. Bu isə bəzi hallarda sel və daşqın təhlükəsini artırır. Güclü yağışlarla birlikdə baş verən sürətli ərimə çayların məcrasından çıxmasına və yaşayış məntəqələrinə ziyan vurmasına səbəb olur.

Lakin ekoloqlar qeyd edirlər ki, buzlaqların əriməsi uzunmüddətli perspektivdə su ehtiyatlarının azalmasına gətirib çıxara bilər. Çünki buzlaqlar təbii su anbarı funksiyasını yerinə yetirir və onların sürətlə əriməsi gələcəkdə çayların qidalanma mənbələrinin zəifləməsinə səbəb olacaq.

Bir çox insanlar yaz aylarında çaylarda suyun artmasını su ehtiyatlarının çoxalması kimi qəbul etsələr də, reallıq fərqlidir. Yay mövsümündə çaylarda suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi həm içməli su ehtiyatlarına, həm də kənd təsərrüfatında istifadə olunan su resurslarına ciddi təsir göstərir.

İnsan amili və təbiətə müdaxilə

Su ehtiyatlarının azalmasına səbəb olan əsas amillərdən biri də insanın təbiətə həddindən artıq müdaxilə etməsidir. Meşələrin qırılması, çayların istiqamətinin dəyişdirilməsi, sənaye tullantılarının su hövzələrinə axıdılması və təbii sərvətlərdən plansız istifadə ekoloji tarazlığı pozur.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, urbanizasiya prosesinin sürətlənməsi də su ehtiyatlarına mənfi təsir göstərir. Böyük şəhərlərdə əhalinin artması ilə suya tələbat yüksəlir, bu isə mövcud resurslara əlavə təzyiq yaradır. Su ehtiyatlarının səmərəsiz istifadəsi nəticəsində bəzi bölgələrdə artıq ciddi çatışmazlıq hiss olunur.

Xəzər dənizində su azalır

Son illərdə regionda ən çox müzakirə olunan ekoloji problemlərdən biri də Xəzər dənizi səviyyəsinin aşağı düşməsidir. Dənizdə suyun çəkilməsi artıq sahilboyu ərazilərdə açıq şəkildə müşahidə olunur. Bəzi yerlərdə suyun geri çəkilməsi nəticəsində əvvəlki sahil xətləri tamamilə dəyişib.

Ekoloqlar bildirirlər ki, Xəzərdə suyun səviyyəsinin azalması həm təbii, həm də texnogen amillərlə bağlıdır. Əsas səbəblərdən biri Volqa çayı üzərində çoxsaylı su elektrik stansiyalarının tikilməsi və çayın suyunun müxtəlif istiqamətlərə yönləndirilməsidir. Volqa çayı Xəzəri qidalandıran əsas mənbələrdən biri olduğu üçün onun su axınının azalması dənizdə səviyyənin düşməsinə birbaşa təsir göstərir.

Bundan başqa, Volqa hövzəsində kənd təsərrüfatı məqsədilə suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi də çayın su ehtiyatlarını azaldır. Nəticədə Xəzərə daxil olan suyun həcmi ildən-ilə aşağı düşür.

Xəzərin ekosisteminə təsirlər

Dənizdə suyun azalması artıq Xəzərin ekosisteminə ciddi ziyan vurmağa başlayıb. Sahilboyu ərazilərdə bioloji müxtəliflik zəifləyir, bəzi balıq növlərinin sayı azalır və dəniz canlılarının yaşayış mühiti dəyişir. Ekoloqlar qeyd edirlər ki, suyun çəkilməsi nəticəsində müəyyən ərazilərdə dəniz heyvanlarının tələf olması halları daha tez-tez müşahidə edilir.

Bu problem yalnız Azərbaycan üçün deyil, Xəzəryanı bütün ölkələr üçün ciddi təhlükə hesab olunur. Azərbaycan hökuməti dəfələrlə region dövlətləri ilə birgə müzakirələr apararaq Xəzərin qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. Çünki dənizin ekoloji vəziyyətində yaranan problemlər bütövlükdə regionun iqtisadiyyatına, balıqçılıq sənayesinə və ətraf mühitinə təsir göstərir.

Gələcək üçün risklər və həll yolları

Ekspertlər hesab edirlər ki, su ehtiyatlarının qorunması gələcək illərdə dünyanın əsas prioritetlərindən birinə çevriləcək. Əgər iqlim dəyişikliklərinin qarşısını almaq və təbii resurslardan düzgün istifadə etmək istiqamətində ciddi addımlar atılmasa, gələcəkdə daha ağır problemlər yarana bilər.

Bu baxımdan su ehtiyatlarından qənaətlə istifadə olunması, yeni su texnologiyalarının tətbiqi və ekoloji layihələrin genişləndirilməsi vacib hesab olunur. Alternativ su mənbələrinin yaradılması, dəniz suyunun təmizlənməsi və su itkilərinin azaldılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər gələcək risklərin minimuma endirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, təbiətin qorunması və su ehtiyatlarının düzgün idarə olunması yalnız dövlətlərin deyil, hər bir insanın məsuliyyəti olmalıdır. Çünki su həyatın əsas mənbəyidir və onun qorunması gələcək nəsillərin təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.