20 Sentyabr 2023-ci il Azərbaycan tarixinin formalaşan yeni salnaməsində xüsusi məna daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix yalnız təqvimdə qeyd olunan əlamətdar gün deyil, həm də Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpa olunması ilə bağlı hadisələrin, Qarabağda yeni mərhələnin başlanmasının və uzun illər davam edən münaqişə nəticəsində yaranmış siyasi-hərbi reallığın dəyişməsinin simvolik ifadəsidir. 2024-cü il sentyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı Sərəncamla hər il sentyabrın 20-nin Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd edilməsi müəyyənləşdirilib. Sərəncam Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi haqqında əvvəlki sənədə əlavə edilib.
Bu günün mahiyyətini bilmək üçün 2023-cü il sentyabrın 19-20-də baş vermiş hadisələrə, onların 2020-ci ildəki Vətən müharibəsindən sonrakı proseslərdə tutduğu yerə və daha əvvəlki otuzillik dövrün nəticələrinə nəzər salmaq lazımdır. 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan dövlətinin suverenliyi bütün ərazidə təmin edildi. 2024-cü il sentyabrın 20-də Xankəndidə Qarabağ Universitetinin açılışı zamanı Prezident İlham Əliyev həmin tarixi dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə əlaqələndirib və 20 Sentyabrın Azərbaycanda geniş qeyd olunacağını bildirib.
20 Sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə ilə bir tarixdə əlaqələndirilməsi də təsadüfi deyil. Bu dörd şəhər və onların ətrafındakı yaşayış məntəqələri Qarabağın son otuz ildən artıq dövründə baş verən hadisələrin müxtəlif aspektlərini özündə birləşdirir. Xankəndi Qarabağın siyasi və sosial mərkəzlərindən biri, Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında ağır faciənin rəmzi, Xocavənd geniş ərazi və yaşayış məntəqələri sistemi ilə seçilən rayon, Ağdərə isə həm təbii ehtiyatları, həm kəndləri, həm də mühüm nəqliyyat və iqtisadi potensialı ilə diqqət çəkən ərazi kimi yeni mərhələyə daxil olub. Bu baxımdan 20 Sentyabrın təsis edilməsi keçmişə münasibətlə yanaşı, gələcəyə baxışın da ifadəsidir. Çünki şəhər günlərinin mahiyyəti yalnız hərbi və siyasi hadisələri xatırlamaqdan ibarət deyil. Bu günlər eyni zamanda həmin ərazilərin bərpasını, əhalinin qayıdışını, sosial həyatın yenidən qurulmasını və yaşayış məkanlarının gələcək inkişafını diqqət mərkəzinə gətirir.
Qarabağ münaqişəsinin nəticəsində Azərbaycanın bir sıra şəhər və kəndləri uzun müddət işğal altında qaldı. Bu dövrdə yüz minlərlə insan doğma yurdlarından məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə ətrafında formalaşmış reallıq Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı məsələlərini dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirdi. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın bir sıra əraziləri işğaldan azad edildi və münaqişənin əvvəlki status-kvosu dəyişdi. Lakin 2023-cü ilin sentyabrına qədər Qarabağın müəyyən hissəsində Azərbaycan dövlətinin nəzarətindən kənarda qalan silahlı birləşmələr mövcudluğunu davam etdirirdi. 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan lokal xarakterli antiterror tədbirləri sentyabrın 20-də nəticələndi. Prezident İlham Əliyevin rəsmi açıqlamalarında bu proses dövlət suverenliyinin tam bərpası kimi təqdim olunur. Bu mərhələdən sonra Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə yeni hüquqi, inzibati, sosial və iqtisadi reallığa daxil oldular. 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev həmin şəhərlərdə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Xankəndidə Dövlət Bayrağının qaldırılması ilə bağlı çıxışında Prezident İlham Əliyev bu hadisəni uzun illər gözlənilən tarixi gün kimi xarakterizə edib. Xocalıda Dövlət Bayrağının ucaldılması xüsusilə simvolik məna daşıyırdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında Xocalının 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə işğal olunduğu və həmin vaxt dinc əhaliyə qarşı ağır cinayət törədildiyi qeyd edilir. Şəhər 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Azərbaycan nəzarətinə keçdi və 15 oktyabr 2023-cü ildə burada Dövlət Bayrağı ucaldıldı. Xocavənd şəhərində də 15 oktyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı ucaldılıb. Rəsmi məlumata görə, şəhər 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan nəzarətinə keçib. Ağdərə şəhərində də həmin gün Dövlət Bayrağının ucaldılması bu ərazinin yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu. Beləliklə, 2023-cü ilin oktyabrında dörd şəhərin hər birində Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas rəmzlərindən biri olan Dövlət Bayrağı qaldırıldı.
Xankəndi 20 Sentyabrın mahiyyətində xüsusi yer tutur. Şəhər uzun illər ərzində Qarabağda siyasi qarşıdurmanın mərkəzlərindən biri olub. 2023-cü ilin oktyabrında burada Azərbaycan Bayrağının ucaldılması və həmin ilin noyabrında Vətən müharibəsində qazanılmış Zəfərin üçüncü ildönümünə həsr olunan hərbi paradın keçirilməsi şəhərin yeni statusunun nümayişi baxımından diqqətçəkən hadisələr idi. Hərbi parad 8 noyabr 2023-cü ildə keçirilib. Paradın keçirilməsi ilə Xankəndi yalnız hərbi hadisələrin məkanı kimi deyil, dövlət və ictimai həyatın bərpa olunduğu şəhər kimi də gündəmə gəldi. Prezident İlham Əliyev həmin tədbirdə 2023-cü il sentyabr hadisələrindən sonra Xankəndi, Xocalı, Xocavənd, Ağdərə və digər ərazilərdə Dövlət Bayrağının qaldırılmasını qeyd edib. Xankəndinin yeni həyatında idmanın da xüsusi yeri oldu. 2023-cü il dekabrın 21-də Xankəndi stadionunda Azərbaycan Kubokunun 1/8 final mərhələsində Ağdamın “Qarabağ” və Bakının MOİK komandaları qarşılaşdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytında bu oyun işğaldan azad edilmiş ərazilərdə keçirilən ilk futbol matçı kimi təqdim olunur. Bu hadisənin əhəmiyyəti onun idman yarışından daha geniş məna daşımasında idi. Uzun illər sosial həyatın məhdudlaşdırıldığı bir şəhərdə stadionun yenidən insanlarla dolması, Dövlət Himninin səslənməsi və rəsmi futbol görüşünün keçirilməsi şəhər həyatının bərpasının konkret nümunəsinə çevrildi.
Xankəndinin yeni inkişaf modelində ən mühüm istiqamətlərdən biri təhsildir. 2023-cü il noyabrın 28-də Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Xankəndidə Qarabağ Universiteti yaradıldı. Sənəddə universitetin yaradılması regionun sosial-iqtisadi ehtiyaclarına uyğun yüksəkixtisaslı kadrlara olan tələbatın ödənilməsi və bölgədə ali təhsil ənənələrinin yaşadılması məqsədi ilə əsaslandırılır. 2024-cü il sentyabrın 20-də isə Qarabağ Universitetinin təmirdən sonra açılışı keçirildi. Həmin gün tələbə yataqxanasının da istifadəyə verilməsi Xankəndinin 20 Sentyabr tarixində yeni sosial funksiyalar qazandığını göstərən mühüm hadisələrdən biri oldu. Rəsmi məlumata görə, yataqxanada 1154 tələbənin ödənişsiz əsaslarla yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Universitetin yaradılması yalnız təhsil müəssisəsinin açılması kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu addım Xankəndinin gələcəkdə regionun intellektual mərkəzlərindən birinə çevrilməsi üçün institusional baza yaradır. Universitetdə müxtəlif ixtisaslar üzrə mütəxəssislərin hazırlanması Qarabağın iqtisadi, sosial və texnoloji inkişafında insan kapitalının rolunu artırır. 20 Sentyabrın ikinci mühüm ünvanı Xocalıdır. Xocalının adı Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında 1992-ci il faciəsi ilə sıx bağlıdır. Şəhərin azad edilməsi və burada Dövlət Bayrağının qaldırılması bu yaddaşın yeni mərhələyə keçməsinə səbəb oldu. 2024-cü il fevralın 26-da Xocalıda Soyqırımı Memorialının təməli qoyuldu. Daha sonra memorialın tikintisi başa çatdırıldı və 2026-cı il fevralın 26-da açılışı keçirildi. Bu obyekt Xocalı hadisələrinin yaddaşda qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm mədəni-memorial məkan kimi formalaşır. Bununla yanaşı, Xocalının inkişafı yalnız memorial tikintisi ilə məhdudlaşmır. Şəhərdə yaşayış binalarının bərpası, kəndlərdə evlərin və infrastrukturun qurulması, kommunal sistemlərin yaradılması və iqtisadi fəaliyyətin təşkili həyata keçirilir. 2024-cü il mayın 28-dən Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışına başlanılması bu prosesin sosial məzmununu daha da gücləndirdi.
Xocavəndin yeni mərhələsi həm şəhərin, həm də kənd və qəsəbələrin paralel şəkildə bərpası ilə xarakterizə olunur. Hadrut, Qırmızı Bazar, Sos, Xanoba, Güneyxırman, Quzeyxırman və digər yaşayış məntəqələrində həyata keçirilən layihələr burada sosial həyatın mərhələli şəkildə bərpa edilməsinə yönəlib. Xocavənddə Prezident İlham Əliyevin müxtəlif tarixlərdə həyata keçirdiyi səfərlər çərçivəsində yolların, elektrik infrastrukturunun, yaşayış məhəllələrinin, məktəblərin, inzibati binaların və digər obyektlərin vəziyyəti ilə tanışlıq keçirilib. Hadrutda yaşayış və inzibati mərkəzlərin yaradılması, yol və enerji infrastrukturunun qurulması rayonun gələcək inkişafı üçün əsas baza yaradır. Xocavəndin turizm potensialı da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Tuğ kəndi, Azıx mağarası, qədim dini və memarlıq abidələri, dağlıq landşaft və digər təbii-tarixi resurslar gələcəkdə bölgənin turizm xəritəsində daha geniş yer tutmasına imkan verə bilər.
Ağdərənin yeni mərhələsi həm şəhərin bərpası, həm də rayonun inzibati strukturunun yenidən formalaşdırılması ilə bağlıdır. 2023-cü il dekabrın 5-də qəbul edilmiş qanunla Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilərək mərkəzi Ağdərə şəhəri olmaqla Ağdərə rayonu yaradıldı. Qanunda yeni rayonun ərazi vahidləri də müəyyənləşdirilib. Bu qərar Ağdərənin yeni inzibati mərkəz kimi inkişafına hüquqi əsas yaratdı. Rayonun tərkibinə müxtəlif kənd və qəsəbələrin daxil edilməsi idarəetmə və sosial xidmətlərin vahid sistem üzrə təşkili üçün imkan formalaşdırdı. Ağdərədə Suqovuşan, Talış, Həsənriz, Vəngli, Kolatağ, Heyvalı, Çapar, Aşağı Oratağ və digər yaşayış məntəqələrində bərpa işləri aparılır. 2025-2026-cı illərdə burada yaşayış komplekslərinin, yolların, enerji obyektlərinin və sosial infrastrukturun istifadəyə verilməsi ilə bağlı tədbirlər keçirilib.
2026-cı ildə 20 Sentyabrın ikinci dəfə şəhərlər günü kimi qeyd edilməsi bu tarixə yeni məna əlavə edir. Artıq söhbət yalnız 2023-cü ilin hadisələrini xatırlamaqdan getmir. Üç il ərzində Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə həyata keçirilən tədbirlər göstərir ki, 20 Sentyabr həm də bərpa, qayıdış və yeni şəhər həyatının başlanğıc mərhələlərindən biri kimi qəbul edilir. 2026-cı il avqustun 17-dək Xankəndi şəhəri və Kərkicahan qəsəbəsində ümumilikdə 119 ailənin, 506 nəfərin məskunlaşması təmin edilib. Xocalı şəhəri və ətraf yaşayış məntəqələrində 1 167 ailə, 4 841 nəfər, Xocavənddə 988 ailə, 4 070 nəfər, Ağdərə rayonunun bir sıra kəndlərində isə 917 ailə, 3 587 nəfər məskunlaşıb. Bu rəqəmlər müxtəlif rəsmi və yerli dövlət qurumlarının yaydığı məlumatlarda əksini tapır. Bu göstəricilərin arxasında yalnız statistika deyil, illərlə məcburi köçkün həyatı yaşamış insanların doğma torpaqlarına qayıdışı dayanır. Məskunlaşma prosesi mərhələli şəkildə davam edir və yaşayış məntəqələrində məktəb, tibb, yol, elektrik, su, rabitə və digər xidmətlərin yaradılması ilə müşayiət olunur.
20 Sentyabrın gələcəkdəki məzmunu da məhz bu proseslərlə müəyyənləşəcək. Şəhər günü keçmişin xatırlanması ilə yanaşı, yeni həyatın nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün bir tarixə çevrilə bilər. Xankəndidə universitet, Xocalıda memorial və yaşayış infrastrukturu, Xocavənddə inzibati və turizm layihələri, Ağdərədə yeni rayon idarəçiliyi və iqtisadi obyektlərin formalaşması bu dəyişimin müxtəlif istiqamətlərini göstərir.
Nəticə etibarilə, 20 Sentyabr Azərbaycan üçün həm dövlət suverenliyi, həm ərazi bütövlüyü, həm də Qarabağın gələcək inkişafı kontekstində xüsusi əhəmiyyət daşıyan tarixdir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri bu tarixin dörd əsas ünvanı kimi çıxış edir. Bu şəhərlərin yeni tarixində 2023-cü il dönüş nöqtəsi oldu. 2024-cü ildən etibarən isə həmin tarix rəsmi şəhər günü kimi qeyd edilməyə başlandı. Qarşıdakı illərdə 20 Sentyabrın əsas məzmununu hərbi-siyasi hadisələrdən daha çox sülh dövrünün quruculuq nəticələri, insanların qayıdışı, yeni nəsillərin burada təhsil alması, iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi və şəhərlərin müasir həyatla yenidən birləşməsi müəyyən edəcək. Beləliklə, 20 Sentyabr həm yaddaşın, həm də gələcəyə yönəlmiş quruculuğun tarixidir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin qarşısında duran əsas vəzifə isə tarixi yaddaşı qorumaqla yanaşı, bu şəhərləri insanların yaşadığı, işlədiyi, təhsil aldığı və gələcəyini qurduğu dayanıqlı yaşayış məkanlarına çevirməkdir.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
