Prezident İlham Əliyevin 15 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilən görüşdəki çıxışında Qarabağ mövzusu mühüm yer tutub. Görüşdə iştirak edən dini liderlərin və beynəlxalq qonaqların Qarabağa səfər edəcəyi, Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşa kimi şəhərlərlə tanış olacağı bildirilib. Bu səfərin əsas məqamlarından biri həm keçmiş işğal dövrünün nəticələrinin, həm də hazırda həyata keçirilən bərpa və quruculuq prosesinin yerində görülməsi olacaq. Prezidentin çıxışında Qarabağın dini-mədəni irsinin bərpası xüsusi vurğulanıb. Qarabağ məsələsinin dini liderlərlə görüş çərçivəsində müzakirəyə çıxarılması təsadüfi deyil. Çünki münaqişənin nəticələri yalnız ərazi, təhlükəsizlik və siyasi məsələlərlə məhdudlaşmır. Müharibə və uzunmüddətli işğal dövrlərində yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, dini və mədəni abidələr də zərər görüb. Bu səbəbdən regionun yenidən qurulması həm fiziki infrastrukturun, həm də mədəni yaddaşın bərpası məsələsini gündəmə gətirir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda məscidlərin dağıdılması və dini irsin zərər görməsi məsələsinə xüsusi diqqət ayırıb. Eyni zamanda, Azərbaycanın bərpa prosesində məscidlərə prioritet verdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, bərpa işlərinə 2021-ci ildən başlanılıb və ilk bərpa olunan obyektlərdən biri Ağdam məscidi olub. Çıxışda ümumilikdə 12 məscidin bərpa edildiyi və ya yenidən qurulduğu qeyd olunub. Bu yanaşma Qarabağda yenidənqurma siyasətinin yalnız iqtisadi və şəhərsalma layihələrindən ibarət olmadığını göstərir. Dini abidələrin bərpası bir tərəfdən ibadət məkanlarının yenidən istifadəyə verilməsinə, digər tərəfdən isə həmin ərazilərin tarixi-mədəni kimliyinin bərpasına xidmət edir. Ağdam məscidi bu baxımdan xüsusi simvolik məna daşıyır. Ağdam uzun illər ərzində işğal nəticəsində ağır dağıntılara məruz qalmış şəhər kimi təqdim olunub. Məscidin bərpasının şəhərin yenidən qurulması prosesinin ilkin mərhələlərindən biri olması dini irsin şəhər həyatının ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir.
Məscidlər yalnız dini ibadət məkanları deyil. Azərbaycan cəmiyyətində tarixən məscidlər icma həyatının, sosial münasibətlərin, dini mərasimlərin və mədəni yaddaşın mühüm mərkəzlərindən biri olub. Buna görə məscidin bərpası bir binanın bərpasından daha geniş məna daşıya bilər. Söhbət həmin məkanla bağlı kollektiv yaddaşın yenidən canlandırılmasından gedir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Şuşada yeni məscidin tikintisinə də toxunulub. Bu nümunə bərpa ilə yeni tikintinin paralel getdiyini göstərir. Qarabağda dini memarlıq irsinin qorunması həm tarixi obyektlərin bərpasını, həm də müasir şəhər həyatının tələblərinə cavab verən yeni ibadət məkanlarının yaradılmasını əhatə edir. Qarabağdakı dini irsin bərpası beynəlxalq dini ictimaiyyət üçün də maraq doğura biləcək mövzudur. Bakıdakı görüşə müxtəlif ölkələrdən dini liderlərin qatılması və onların Qarabağa səfərinin nəzərdə tutulması bu məsələnin beynəlxalq dini dialoq müstəvisinə çıxarılmasına imkan yaradır. Belə səfərlər iştirakçılara yalnız rəsmi məlumatları dinləmək deyil, regiondakı vəziyyəti yerində görmək imkanı verir.
Bu yanaşma xüsusilə dini irsin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Müxtəlif ölkələrdə müharibə və münaqişələr nəticəsində dini abidələrin dağıdılması beynəlxalq mədəni irsin qorunması məsələsini də gündəmə gətirib. Qarabağ nümunəsinin beynəlxalq dini və akademik auditoriyaya təqdim edilməsi bu baxımdan həm Azərbaycan üçün, həm də mədəni irsin qorunması üzrə ümumi müzakirələr üçün əhəmiyyətlidir. Qarabağ mövzusunda Prezident İlham Əliyevin çıxışının digər mühüm hissəsi Böyük Qayıdış proqramı ilə bağlıdır. Prezident bildirib ki, 2026-cı ilin sentyabrına olan vəziyyətə görə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda artıq 48 şəhər və kənddə insanların yaşadığı, keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıtdığı və ümumilikdə 90 mindən çox insanın həmin ərazilərdə yaşadığı qeyd olunur. Bu rəqəmlər dövlət başçısının çıxışında səsləndirilib və Böyük Qayıdış prosesinin miqyasını xarakterizə etmək üçün təqdim edilib. Böyük Qayıdış yalnız insanların fiziki olaraq öz yaşayış məntəqələrinə köçürülməsi demək deyil. Dayanıqlı qayıdış üçün məktəblər, xəstəxanalar, yollar, kommunal sistemlər, iş yerləri, ictimai xidmətlər və mədəni-dini məkanlar yaradılmalıdır. Buna görə Qarabağda yenidənqurma prosesi çoxşaxəli xarakter daşıyır.
Bu prosesin dini ölçüsü xüsusilə maraqlıdır. İnsanların doğma yerlərinə qayıtması yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi ilə tamamlanmır. Onların məhəllələri, məscidləri, qəbiristanlıqları, tarixi abidələri və digər mədəni məkanları da həmin yaşayış mühitinin bir hissəsidir. Dini irsin bərpası buna görə qayıdışın mənəvi və mədəni tərəflərindən biri kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Qarabağdakı dağıntıların miqyasına dair müxtəlif iddialar və rəqəmlər də səsləndirilib. Bunlar Azərbaycan dövlətinin və rəsmi çıxışların mövqeyini əks etdirir. Münaqişə ilə bağlı hadisələrin müxtəlif tərəflər tərəfindən fərqli izah edildiyini nəzərə alaraq, belə məsələlərin beynəlxalq səviyyədə sənədləşdirilməsi və müstəqil ekspertiza ilə araşdırılması tarixi yaddaşın formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir.
Eyni zamanda, Qarabağdakı məscidlərin vəziyyəti məsələsi Azərbaycanın beynəlxalq dini diplomatiyasının mövzularından biri olaraq qalır. Azərbaycan İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə əlaqələrində də işğal və dini-mədəni irsin zədələnməsi məsələsini gündəmə gətirib. Azərbaycan Prezidentinin sentyabrın 10-da İƏT-in yeni baş katibinə ünvanladığı məktubda təşkilatın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və azad edilmiş ərazilərdə bərpa prosesinə verdiyi dəstək yüksək qiymətləndirilib. Bu, Qarabağ məsələsinin Azərbaycan üçün yalnız milli məsələ olmadığını, həm də beynəlxalq dini və mədəni diplomatiyanın istiqamətlərindən birinə çevrildiyini göstərir. Məscidlərin bərpası, dini abidələrin qorunması və dini icmaların yenidən formalaşması kimi məsələlər müxtəlif beynəlxalq təşkilatların diqqət dairəsinə daxil ola bilər. Bakıdakı dini liderlər toplantısı da bu baxımdan xüsusi platforma yaradır. TDT-nin Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısında dini və elmi əməkdaşlıq, ailə dəyərləri, gənclərin maarifləndirilməsi və digər məsələlərlə yanaşı, İslam dünyasının mədəni irsinin qorunması da gündəliyin mühüm istiqamətlərindən biri olub. Bakı Bəyannaməsində türk dünyasının tarixi irsinin təbliği və qorunması ayrıca qeyd edilir. Bu yanaşmanı Qarabağ kontekstinə tətbiq etdikdə aydın olur ki, dini irsin bərpası daha geniş mədəni siyasətin bir hissəsidir. Məscidlər, türbələr, qəbiristanlıqlar və digər dini obyektlər həm memarlıq, həm tarix, həm də kollektiv yaddaş baxımından dəyərə malikdir.
Qarabağın bərpasında dini abidələrin prioritet obyektlərdən olması Azərbaycan cəmiyyətinin dini-mənəvi dəyərlərinə münasibətinin də göstəricisi kimi təqdim edilir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında “ilk bərpa işlərini məsciddən başladıq” fikri məhz bu kontekstdə səsləndirilib. Lakin bərpa prosesinin qarşısında ciddi və uzunmüddətli vəzifələr də dayanır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı dağıntıların sənədləşdirilməsi, minalardan təmizləmə, tarixi abidələrin inventarlaşdırılması, şəhərsalma, əhalinin məskunlaşdırılması və iqtisadi həyatın qurulması bir-biri ilə bağlı məsələlərdir. Dini abidələrin bərpası da bu ümumi prosesin tərkib hissəsidir. Xüsusilə qəbiristanlıqların və dini məkanların bərpası sosial baxımdan həssas məsələdir. İnsanların doğmalarının məzarlarını ziyarət edə bilməsi qayıdış prosesinin mənəvi tərəfini tamamlayır. Bu baxımdan dini liderlərin Qarabağa səfəri yalnız siyasi və ya diplomatik xarakter daşımır. Onlar regionda dini yaddaşın və dini məkanların vəziyyətini də müşahidə edə bilərlər.
Şuşa da bu mənzərədə xüsusi yer tutur. Şəhər Azərbaycan mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, dini memarlıq nümunələri ilə də zəngindir. Burada tarixi məscidlərin bərpası və yeni məscidin tikilməsi şəhərin mədəni və dini həyatının yenidən formalaşdırılması prosesinin bir hissəsidir.
Qarabağın dirçəlişi ilə bağlı Prezident İlham Əliyevin çıxışında vurğulanan başqa bir məqam isə keçmişlə gələcəyin paralel təqdim edilməsidir. Bir tərəfdə işğal dövrünün dağıntıları, digər tərəfdə isə yeni şəhərlər, yollar, yaşayış məntəqələri və ictimai obyektlər var. Bu iki mənzərənin eyni məkanda mövcudluğu regionun necə böyük transformasiyadan keçdiyini göstərir. Bu transformasiyanın sosial nəticəsi isə insanların geri qayıtmasıdır. Məcburi köçkünlük illərlə davam edən sosial, psixoloji və iqtisadi problemlər yaradıb. İnsanların doğma yerlərinə qayıtması bu baxımdan yalnız statistik göstərici deyil, ailələrin həyatının yenidən qurulması prosesidir.
Dini liderlərin Qarabağa dəvət olunması həmin qayıdışın beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilməsinə də xidmət edir. Xarici qonaqların Ağdam, Xocalı, Şuşa və digər əraziləri görməsi Azərbaycanın regionla bağlı mövqeyinin yerində izah edilməsinə imkan yaradır. Bununla yanaşı, belə səfərlər müxtəlif tərəflərin mövqelərinin dinlənilməsini və gələcəkdə daha geniş akademik araşdırmaların aparılmasını da təşviq edə bilər.
Qarabağ mövzusunda yaddaş və sülh arasında balans da mühüm məsələdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında keçmişdə baş vermiş hadisələrin unudulmayacağını, eyni zamanda Azərbaycan tərəfinin sülh gündəliyinə sadiq olduğunu bildirib. Bu iki istiqamət – yaddaşın qorunması və gələcəyə yönəlmiş sülh – bir-birinə zidd olmaq məcburiyyətində deyil. Əksinə, davamlı sülh üçün tarixi hadisələrin öyrənilməsi, qurbanların xatirəsinin qorunması və gələcək nəsillər üçün obyektiv sənədləşdirmənin aparılması vacibdir.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin dini liderlərlə görüşdə Qarabağa xüsusi yer ayırması bir neçə məqamı eyni anda gündəmə gətirib: keçmiş münaqişənin nəticələri, dini irsin qorunması, məcburi köçkünlərin qayıdışı, şəhərlərin yenidən qurulması və sülh gündəliyinin davam etdirilməsi. Qarabağda bərpa prosesi uzunmüddətli xarakter daşıyır. Bu prosesin nəticəsi yalnız yeni binaların sayında deyil, insanların həmin məkanlarda davamlı və təhlükəsiz həyat qurmasında ölçüləcək. Dini və mədəni irsin qorunması isə bu həyatın mənəvi əsaslarından biridir. Bakıdakı dini liderlər toplantısının Qarabağa səfərlə tamamlanması da bu baxımdan rəmzi və praktiki əhəmiyyət daşıyır. Çünki toplantı zalında müzakirə olunan birlik, dini həmrəylik, mədəni irs və sülh anlayışları Qarabağda real məkanlarla, real insan həyatı ilə əlaqələndirilir.
Nəticədə Qarabağın yenidən qurulması yalnız fiziki məkanın bərpası deyil, tarixi yaddaşın, sosial həyatın və mədəni-dini mühitin yenidən formalaşdırılması prosesidir. Bakıdan Qarabağa uzanan bu gündəlikdə dini liderlərin iştirakı isə Azərbaycanın türk və İslam dünyası ilə münasibətlərində humanitar və mədəni istiqamətin xüsusi yer tutduğunu göstərən nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
