Tarix və mədəni irs

Qarabağ və Şərqi Zəngəzura Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin sentyabrın 11–12-də baş tutan səfəri təkcə diplomatik tədbir kimi deyil, həm də regionun tarixi və mədəni irsi ətrafında gedən mübahisələrin yenidən gündəmə gəlməsi baxımından diqqət çəkdi. Səfərdə 58 ölkədən və 9 beynəlxalq təşkilatdan 150 nümayəndənin iştirak etdiyi bildirilib. Proqram çərçivəsində Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərə səfərlər həyata keçirilib, bərpa və yenidənqurma işləri, sosial-iqtisadi layihələr və tarixi-mədəni obyektlərin vəziyyəti barədə məlumat verilib. Nümayəndələr Kəlbəcərdə Xudavəng monastır kompleksinə də baş çəkiblər. 

Səfərin xüsusilə mədəni irslə bağlı hissəsi Ermənistan və Azərbaycan arasında uzun müddətdir davam edən tarixşünaslıq mübahisəsini yenidən ön plana çıxarıb. Qarabağdakı xristian abidələrinin etnik və dini mənsubiyyəti, Qafqaz Albaniyası irsi, orta əsr siyasi qurumları və regionun demoqrafik tarixi haqqında iki ölkənin ictimai və siyasi diskurslarında bir-birindən fərqlənən yanaşmalar mövcuddur. Bu mübahisənin kökləri yalnız son onilliklərə aid deyil. Qarabağ və Cənubi Qafqazın tarixi müxtəlif imperiyaların, dövlətlərin, dini icmaların və etnik qrupların bir-biri ilə təmasda olduğu mürəkkəb tarixi məkan olub. Ona görə də müasir milli kimlikləri birbaşa qədim və orta əsr siyasi qurumlarına köçürmək elmi baxımdan ehtiyatlı yanaşma tələb edir. Qafqaz Albaniyası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan tarixşünaslığında Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın qədim dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələlərindən biri kimi təqdim edilir. Azərbaycan mənbələrində Albaniyanın ərazisinin müxtəlif dövrlərdə indiki Azərbaycanın böyük hissəsini əhatə etdiyi, xristianlığın regionda erkən dövrlərdən yayıldığı və Alban kilsə ənənəsinin formalaşdığı vurğulanır

Beynəlxalq akademik ədəbiyyatda da Qafqaz Albaniyası ayrıca tarixi mövzu kimi öyrənilir. 2023-cü ildə nəşr olunmuş beynəlxalq akademik “Caucasian Albania: An International Handbook” toplusu Qafqaz Albaniyasının tarixini, arxeologiyasını, dilini, yazılı irsini, dini və kilsə tarixini müxtəlif elmi yanaşmalar əsasında araşdırır. Toplunun müəllifləri mövzuya dair mövcud elmi bilikləri sistemləşdirir və regionun mürəkkəb tarixinin müxtəlif aspektlərini nəzərdən keçirirlər. 

Bununla belə, Qafqaz Albaniyasının mövcudluğu ilə müəyyən konkret orta əsr abidələrinin müasir milli kimliyə aid edilməsi eyni məsələ deyil. Bir dövlətin müəyyən ərazidə mövcud olması həmin ərazidəki bütün sonrakı abidələrin avtomatik olaraq həmin dövlətin müasir varisi sayılan ölkəyə aid olduğunu sübut etmir. Eyni zamanda, müəyyən abidənin sonrakı əsrlərdə konkret dini icma tərəfindən istifadə olunması onun daha əvvəlki tarixi təbəqələrinin araşdırılmasını istisna etmir. Məhz buna görə Gandzasar və Xudavəng kimi abidələrin tarixi haqqında mübahisə yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində həll edilə bilməz. Burada memarlıq, epiqrafika, arxeologiya, kilsə tarixi və yazılı mənbələr birlikdə araşdırılmalıdır. Gandzasar məsələsi bu baxımdan xüsusilə mübahisəlidir. Azərbaycan tərəfi onu Qafqaz Albaniyası xristian irsi ilə əlaqələndirir. Erməni tərəfi isə monastırın erməni apostol kilsəsi və erməni orta əsr mədəniyyəti ilə əlaqəsini önə çəkir. Son dövrlərdə hər iki mövqenin müdafiəçiləri bir-birini tarixi faktları siyasiləşdirməkdə ittiham ediblər. 

Belə bir şəraitdə “bu abidə yalnız bizimdir” tipli siyasi yanaşmalar elmi müzakirənin imkanlarını daraldır. Tarixi abidələr çox vaxt bir neçə əsr ərzində müxtəlif dini, siyasi və mədəni təsirlərin daşıyıcısı olur. Onların irs statusunun müəyyənləşdirilməsi də yalnız müasir siyasi sərhədlərə və ya milli narrativlərə əsaslanmamalıdır. Azərbaycanın mövqeyindən baxıldıqda isə başqa bir mühüm məsələ meydana çıxır: Ermənistan tərəfinin Qarabağdakı erməni mədəni irsi ilə bağlı həssaslığı ilə indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan və müsəlman irsi məsələsinə yanaşma arasında qarşılıqlılıq məsələsi.

Azərbaycan uzun müddətdir Qərbi Azərbaycan adlandırdığı indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixi yaşayışını və mədəni irsini gündəmə gətirir. Bu çərçivədə məscidlər, qəbiristanlıqlar, yaşayış məntəqələri və digər obyektlər barədə müxtəlif məlumatlar yayılır. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, həmin irsin əhəmiyyətli hissəsi dağıdılıb, dəyişdirilib və ya fiziki olaraq yoxa çıxıb.

Bu iddiaların hər biri ayrıca sənədləşdirilməli və konkret mənbələrlə yoxlanılmalıdır. Məsələn, konkret məscidin hansı tarixdə tikilməsi, hansı icmaya xidmət etməsi, nə vaxt və hansı səbəbdən dağıdılması və ya dəyişdirilməsi kimi suallar ümumi siyasi bəyanatdan daha mühüm əhəmiyyət daşıyır. Arxiv sənədləri, tarixi xəritələr, fotoşəkillər, səyyah qeydləri, siyahıyaalmalar və beynəlxalq hesabatlar bu cür araşdırmalar üçün əsas materiallardır.

Mədəni irslə bağlı ən vacib prinsip isə abidənin siyasi mübahisənin alətinə çevrilməməsidir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün beynəlxalq hüquqi çərçivə yaradır. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bu Konvensiyanın iştirakçılarıdır. 

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin sənədlərində də 1954-cü il Haaqa Konvensiyasının mədəni irs obyektlərinə münasibətdə xüsusi qoruma mexanizmləri yaratdığı qeyd edilir. Məhkəmə sənədlərində həm Azərbaycan, həm də Ermənistanın Konvensiyanın tərəfləri olduğu göstərilir.

Bu hüquqi çərçivədən çıxış edərək bir nəticə əldə etmək mümkündür: mədəni irsin qorunması milli siyasi mövqedən asılı olmamalıdır. Əgər bir abidə erməni icmasının dini və mədəni yaddaşı ilə bağlıdırsa, onun qorunması vacibdir. Əgər başqa bir abidə Azərbaycan xalqının tarixi irsi ilə bağlıdırsa, onun da qorunması eyni dərəcədə vacibdir.

Beləliklə, Qarabağdakı xristian abidələrinin qorunması ilə indiki Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan irsinin qorunması bir-birinə alternativ məsələlər deyil. Əksinə, bunlar eyni beynəlxalq prinsipin müxtəlif nümunələridir. Mədəni irsin qorunması qarşılıqlılıq və hüquqi məsuliyyət prinsipi əsasında qurulmalıdır.

Diplomatik səfərin bu baxımdan əhəmiyyəti də artır. Xarici diplomatlar bölgəyə gedərək yalnız siyasi açıqlamaları dinləmirlər; onlar müxtəlif obyektləri yerində görə bilirlər. Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdəki bərpa işləri, infrastruktur layihələri və tarixi obyektlər səfər proqramının tərkib hissəsi olub. 

Diplomatların Xudavəngə səfəri də xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan tərəfi bu kompleksi Qafqaz Albaniyası irsi kontekstində təqdim edir. Azerbaijan Ermənistan tərəfi və erməni tarixşünaslığının bir hissəsi isə bu cür təqdimatlarla razılaşmır. Bu fikir ayrılığı məhz səfər zamanı daha çox görünən siyasi mübahisəyə çevrilib.

Burada əsas sual “kim haqlıdır?” sualından əvvəl “mübahisə hansı faktlarla həll edilə bilər?” sualıdır. Elmi yanaşma məhz bunu tələb edir. Əgər müəyyən abidənin mənşəyi ilə bağlı mübahisə varsa, memarlıq xüsusiyyətləri, yazılar, tikinti tarixləri, bərpa mərhələləri, dini kitabələr və arxiv sənədləri araşdırılmalıdır.

Tarixin siyasiləşdirilməsi isə əks nəticə yaradır. Hər iki tərəf yalnız öz milli narrativini təsdiqləyən mənbələri seçdikdə, qarşı tərəfin arqumentləri avtomatik olaraq “saxtalaşdırma” kimi təqdim edilir. Bu isə cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı etimadsızlığı artırır.

Məsələnin başqa bir tərəfi də dil və terminologiyadır. Mədəni irslə bağlı müzakirələrdə “erməni irsi”, “Azərbaycan irsi”, “Albaniya irsi”, “xristian irsi” kimi terminlərin hansı mənada işlədildiyi dəqiq izah olunmalıdır. Çünki dini irs, etnik irs, memarlıq irsi və siyasi irs eyni anlayışlar deyil. Məsələn, bir xristian abidəsinin Qafqaz Albaniyası ilə tarixi əlaqəsinin olması onun müasir Azərbaycan milli kimliyinə avtomatik şəkildə aid edilməsi məsələsini ayrıca araşdırma predmetinə çevirir. Eyni şəkildə, bir abidənin əsrlər boyu erməni apostol kilsəsinin istifadəsində olması onun əvvəlki tarixi qatlarının ayrıca araşdırılmasına mane olmamalıdır.

Bu yanaşma siyasi diskursda bəzən çətin qəbul olunur, çünki milli yaddaş daha sadə və qəti cavablar tələb edir. Elmi tarix isə çox vaxt daha mürəkkəb nəticələr verir.

Ermənistan cəmiyyətinin diplomatik səfərə reaksiyası da bu tarixi yaddaş kontekstindən ayrılmamalıdır. Qarabağ məsələsi Ermənistan üçün uzun illər dövlət və milli kimlik siyasətinin əsas mövzularından biri olub. Azərbaycan üçün də Qarabağ ərazi bütövlüyü, məcburi köçkünlük və tarixi irs məsələləri ilə bağlı güclü kollektiv yaddaş yaradıb. Bu iki yaddaş sistemi bir-birinə zidd olduğu üçün eyni hadisənin tamamilə fərqli şəkildə qəbul edilməsi mümkündür.

Bu səbəbdən konkret reaksiyanı bütöv Ermənistan cəmiyyətinə aid etmək düzgün olmaz. Lakin ayrı-ayrı siyasi xadimlərin və media resurslarının sərt reaksiyaları göstərir ki, Qarabağla bağlı mövzu Ermənistanda hələ də siyasi həssaslığını qoruyur.

14 sentyabrda Ermənistan parlamentində 2022-ci il sentyabr döyüşlərində ölən hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də bu yaddaşın siyasi həyatda qalmaqda davam etdiyini göstərir. Təklif müxalif deputat Vahagn Vardanyan tərəfindən irəli sürülüb və parlament sədri Ruben Rubinyan bunu qəbul edib. Bu hadisəni birbaşa diplomatik səfərin nəticəsi kimi təqdim etmək üçün isə əlavə sübut lazımdır. Eyni zamanda, onu tamamilə ayrı hadisə kimi görmək də siyasi konteksti nəzərə almamaq olardı. Daha düzgün yanaşma ondan ibarətdir ki, hər iki hadisə eyni dövrdə Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində müharibə yaddaşının hələ də aktiv olduğunu göstərən ayrı-ayrı nümunələr kimi nəzərdən keçirilsin. Sülh prosesinin davamlılığı üçün məhz bu yaddaş probleminin idarə edilməsi vacibdir. Dövlətlər arasında sənədlər imzalansa belə, cəmiyyətlərin qarşılıqlı təsəvvürləri dəyişmədikdə siyasi münasibətlər kövrək qala bilər. Buna görə də mədəni irs və tarix məsələlərinin sülh prosesinin bir hissəsinə çevrilməsi mümkündür. Məsələn, Azərbaycan və Ermənistanın tarixçiləri, arxeoloqları və mədəni irs mütəxəssisləri üçün birgə tədqiqat platformalarının yaradılması müzakirə edilə bilər. Belə platformalarda heç bir tərəfin siyasi tezisinin əvvəlcədən qəbul edilməsi tələb olunmadan, konkret abidələr və sənədlər araşdırıla bilər. Bununla yanaşı, beynəlxalq təşkilatların iştirakı da faydalı ola bilər. UNESCO-nun mədəni irsin qorunması ilə bağlı konvensiyaları bu sahədə artıq mövcud hüquqi çərçivə yaradır. Azərbaycan UNESCO-nun bir sıra mədəni irs konvensiyalarının tərəfidir və 1954-cü il Haaqa Konvensiyasını da ratifikasiya edib. 

Nəticədə Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik səfər ətrafında yaranan mübahisə yalnız bir səfərin taleyi ilə bağlı deyil. Bu hadisə iki ölkə arasında tarixi yaddaş, mədəni irs, siyasi suverenlik və sülh prosesinin nə qədər sıx bağlı olduğunu göstərir. Tarixlə bağlı mübahisələr davam edə bilər. Elmi məktəblərin müxtəlif nəticələrə gəlməsi də mümkündür. Lakin mübahisənin siyasi düşmənçiliyə çevrilməsi mədəni irsin özünə zərər verir. Abidələrin qorunması isə siyasi baxışdan üstün tutulmalıdır. Qarabağda Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi bərpa işlərinin beynəlxalq diplomatlara təqdim olunması Azərbaycan üçün öz mövqeyini göstərmək imkanıdır. Ermənistan cəmiyyətinin və siyasi dairələrinin buna verdiyi reaksiyalar isə onların Qarabağ məsələsinə münasibətinin hələ də tamamilə dəyişmədiyini göstərən ayrı-ayrı siyasi nümunələr kimi araşdırıla bilər. Gələcək üçün daha mühüm məsələ isə bu mübahisələrin necə idarə olunacağıdır. Tarixin siyasi ittihamların alətinə çevrilməsi yeni gərginlik yarada bilər. Əksinə, tarixi və mədəni irsin beynəlxalq hüquq, elmi araşdırma və qarşılıqlı hörmət əsasında qorunması regionda uzunmüddətli sülhə xidmət edə bilər. Beləliklə, diplomatik səfərin əsas dərsi yalnız Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üzərində suverenliyinin nümayiş etdirilməsi deyil. Daha geniş mənada bu səfər göstərir ki, postmünaqişə dövründə ərazi məsələləri ilə yanaşı, tarix, mədəni irs və kollektiv yaddaş da yeni münasibətlər sisteminin mühüm komponentləridir. Bu məsələlərin həlli isə siyasi ritorikadan daha çox fakt, hüquq və dialoq tələb edir.

Milli Məclisin deputatı 

Şahin Seyidzadə