Qarabağın tarixi-mədəni mərkəzi hesab olunan Şuşa şəhəri XIX əsrdə yalnız memarlıq və ədəbi mühiti ilə deyil, eyni zamanda burada formalaşmış aristokrat və tacir ailələri ilə seçilmişdir. Şəhərin ictimai həyatındam ühüm rol oynayan bu ailələr arasında Zöhrabbəyovlar nəsli xüsusi yer tutur.

Bu nəslin tarixi yalnız bir ailənin keçmişi deyil, eyni zamanda Şuşanın sosial strukturu, memarlıq ənənələri və kollektiv yaddaşı ilə bağlı mühüm tarixi materialdır. Abbasqulu bəy Zöhrabbəyov və ailənin sosial statusu Zöhrabbəyovlar nəslinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri Abbasqulu bəy Zöhrabbəyov olmuşdur.

O, XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Şuşada fəaliyyət göstərmiş II gildiya taciri kimi tanınmışdır. Həmin dövrdə “II gildiya taciri” statusu təsadüfi sosial mövqe hesab edilmirdi. Bu status iri həcmli ticarət fəaliyyəti aparmaq şəhərin iqtisadi münasibətlərində iştirak etmək yüksək vergi və mülkiyyət imkanlarına sahib olmaq kimi hüquq və imtiyazlarla xarakterizə olunurdu. Tarixi mənbələr və ailə yaddaşı göstərir ki, Abbasqulu bəy ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olmuş Şuşanın iqtisadi həyatında iştirak etmiş şəhərin yüksək sosial təbəqəsinə mənsub olmuşdur.

Onun yaşayış evi də məhz bu sosial statusun memarlıq ifadəsi idi. Qarabağ memarlıq məktəbinin xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən bu evgeniş qəbul zalları, şəbəkə pəncərələri, çoxmərtəbəli plan quruluşu ilə seçilir və həmin dövrdə Şuşa şəhər aristokratiyasının həyat tərzini əks etdirirdi.

Məkan yaddaşı və ailə identikliyi Zöhrabbəyovların Şuşadakı evi yalnız yaşayış sahəsi deyil, həm də nəsil identikliyinin formalaşdığı əsas məkan olmuşdur. Bu evdə doğulan və böyüyən ailə üzvləri üçün həmin məkan yalnız fiziki mühit deyil, emosional və mədəni bağlılıq nöqtəsi idi.

Leyla Bəşirova kimdir?

Hal hazırda Səhiyyə Nazirliyinin 2 saylı Kliniki Psixatriya xəstəxananın baş həkimi vəzifəsində çalışan Leyla Bəşirovanın babası Zöhrab Abbasqulu oğlu Zöhrabbəyov məhz bu evdə dünyaya gəlmişdir. O, ömrünün sonuna qədər doğulduğu evlə bağlı xatirələrini qorumuşdur. Qarabağ mövzusuna aid kitablarda həmin evin şəkillərinə baxarkən dərin emosional reaksiyalar göstərməsi, məkan yaddaşının insan psixologiyasında necə davamlı təsir yaratdığını nümayiş etdirir. Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, o, doğulduğu evi bir daha görmədən vəfat etmişdir. Bu fakt məcburi ayrılığın və itirilmiş məkan fenomeninin fərdi taledə yaratdığı uzunmüddətli psixoloji yükü əks etdirir.

Yaddaşın simvolik bərpası

2020-ci ildə baş vermiş Qarabağ müharibəsi (2020) nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə Şuşaya qayıdış mümkün olmuşdur. Bu proses çərçivəsində Leyla Bəşirova Zöhrabbəyovlar nəslinin birbaşa davamçısı olaraq ailə evini ziyarət etmişdir. Bu ziyarət yalnız şəxsi səfər deyil, həm də tarixi yaddaşın bərpası kimi qiymətləndirilə bilər.

Leyla xanım tərəfindən həmin evdən kiçik bir daş parçasının götürülərək babasının qəbiri üstünə aparılması xüsusi simvolik məna daşıyır. Bu hərəkət itirilmiş məkanın mənəvi şəkildə geri qaytarılması nəsil yaddaşının maddi simvol vasitəsilə qorunması keçmiş və bu gün arasında əlaqənin qurulması kimi interpretasiya edilə bilər. Bu hadisə emosional baxımdan da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki doğulduğu evi görmək arzusu ilə yaşayan bir insanın məzarına həmin evdən gətirilmiş daşın qoyulması, gecikmiş də olsa, mənəvi qayıdışın simvoluna çevrilmişdir.

Nəslin müasir davamı və ictimai fəaliyyət

Zöhrabbəyovlar nəslinin müasir davamçılarından biri olan Leyla Bəşirova bu tarixi xəttin yalnız genealogiya səviyyəsində deyil, ictimai və peşə fəaliyyəti müstəvisində də davam etdiyini nümayiş etdirən şəxslərdəndir. O, qeyd etdiyimiz kimi, 2 nömrəli klinik psixiatriya xəstəxanasının baş həkimi kimi fəaliyyət göstərir və uzun illərdir psixi sağlamlığın qorunması, tibbi idarəetmə və sosial həssas qruplarla iş sahəsində fəaliyyət göstərir. Xüsusilə travma, psixoloji adaptasiya və müharibədən sonrakı psixi vəziyyətlə bağlı problemlərlə işləməsi onun fəaliyyətinə həm peşəkar, həm də humanitar məzmun qazandırır. Leyla Bəşirovanın Zöhrabbəyovlar nəslinə mənsub olması yalnız ailə mənşəyi faktı deyil, eyni zamanda tarixi- mədəni yaddaşın müasir dövrdə yaşadılmasının göstəricisidir. Şuşadakı ailə evinin ziyarət edilməsi, həmin evdən bir daş parçasının götürülərək babasının məzarı üzərinə qoyulması və bu yaddaşın qorunaraq gələcək nəsillərə ötürülməsi, ailə identikliyinin davamlı xarakter daşıdığını göstərir.

Bu ailənin müasir tarixi yalnız keçmişlə deyil, həm də Azərbaycanın son dövr hərbi-siyasi tarixi ilə bağlıdır.

Leyla Bəşirovanın həyat yoldaşı Qarabağ müharibəsi (2020) iştirakçısı və qazisidir.

O, 44 günlük Vətən müharibəsində iştirak etmiş, döyüş əməliyyatları zamanı iki dəfə yaralanmış, göstərdiyi xidmətlərə görə 13 medalla təltif olunmuşdur. Bu fakt Zöhrabbəyovlar nəslinin tarixində diqqətəlayiq davamlılıq xəttini göstərir. Belə ki, XIX əsrdə Qarabağın ictimai və iqtisadi həyatında iştirak etmiş bir nəslin davamçıları bu gün artıq Azərbaycanın müasir dövlətçilik və vətən müdafiəsi tarixində iştirak edən ailəyə çevrilmişdir.

Bu baxımdan ailənin tarixi yalnız keçmişin yaddaşı deyil, həm də müasir Azərbaycan tarixinin canlı tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Beləliklə, Zöhrabbəyovlar nəslinin keçmişi ilə bu günü arasında yaddaş, xidmət, mənsubiyyət və vətən anlayışı üzərində qurulan davamlı bir əlaqə müşahidə olunur.

Nəticə:

Zöhrabbəyovlar nəslinin tarixi Şuşanın sosial və mədəni tarixinin ayrılmaz hissəsidir. Abbasqulu bəyin timsalında bu ailə Qarabağın yüksək sosial təbəqəsinə mənsub olan bəy-tacir ailələrinin tipik nümunəsi kimi çıxış edir. Bu nəslin yaşayış evi isə yalnız memarlıq nümunəsi deyil, həm də kollektiv və fərdi yaddaşın daşıyıcısıdır.

Doğulduğu evi görmək arzusu ilə yaşayan bir insanın həmin arzu reallaşmadan vəfat etməsi və illər sonra nəvəsinin həmin evdən gətirdiyi daşı onun məzarı üzərinə qoyması, yaddaşın zaman və məkan sərhədlərini aşaraq yaşadığını göstərən dərin simvolik hadisədir. Bu gün Zöhrabbəyovlar nəslinin tarixi yalnız keçmişin bir hissəsi deyil — o, yaşayan və davam edən bir yaddaşdır.

Bu sənədli, araşdırma yazı doğulduğu Şuşa evinin həsrəti ilə yaşayan və həmin evi yenidən görmədən dünyasını dəyişən Zöhrab Abbasqulu oğlu Zöhrabbəyovun əziz xatirəsinə ithaf olunur. Ruhu şad olsun.

Bəradər Səməndərli

AYB və AJB üzvü

"Atribut" qəzeti və "atributinfo.az" saytı