Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı Azərbaycanın regional və beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolunu, Avrasiya məkanında əməkdaşlığın inkişafına verdiyi töhfələri və müasir təhlükəsizlik çağırışlarına münasibətini əks etdirən mühüm siyasi hadisədir. Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, müstəqil xarici siyasəti, beynəlxalq hüquqa əsaslanan prinsipləri, ərazi bütövlüyünün bərpası və regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi təqdim olunub. Bu yanaşma göstərir ki, Azərbaycan öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, müxtəlif dövlətlər arasında siyasi dialoqun, iqtisadi tərəfdaşlığın və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə də xüsusi əhəmiyyət verir. Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan tarixi boyunca müxtəlif coğrafiyalar, mədəniyyətlər və iqtisadi məkanlar arasında əlaqələrin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Müasir dövrdə bu üstünlük nəqliyyat infrastrukturu, enerji siyasəti, diplomatik təşəbbüslər və çoxtərəfli əməkdaşlıq vasitəsilə daha geniş imkanlara çevrilir. Bakıda keçirilən AQEM Zirvə Görüşü də Azərbaycanın bu potensialının beynəlxalq səviyyədə təqdim olunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Coğrafi mövqe hər bir dövlətin inkişaf imkanlarına təsir göstərən amillərdən biridir. Lakin coğrafiyanın öz-özlüyündə siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi üçün məqsədyönlü dövlət siyasəti, infrastruktur investisiyaları və beynəlxalq tərəfdaşlarla davamlı əməkdaşlıq tələb olunur. Azərbaycan bu baxımdan əlverişli coğrafi mövqeyini praktiki imkanlarla birləşdirməyə çalışır. Xəzər dənizinə çıxışı, Şərq ilə Qərb arasında yerləşməsi, regionun əsas nəqliyyat marşrutları ilə əlaqələri ölkəmizə Avrasiya məkanında mühüm rol oynamaq imkanı verir. Azərbaycanın xarici siyasətində müxtəlif dövlətlərlə ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqələrin paralel inkişaf etdirilməsi bu strategiyanın mühüm hissəsidir. Siyasi dialoq iqtisadi münasibətləri tamamlayır, iqtisadi əməkdaşlıq isə dövlətlər arasında uzunmüddətli tərəfdaşlıq üçün əlavə zəmin yaradır. Prezident İlham Əliyevin AQEM Zirvə Görüşündə Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi rolunun artdığını vurğulaması məhz bu reallığa əsaslanır. Ölkəmiz müxtəlif coğrafi istiqamətlərdə tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edərək regional bağlantıların inkişafına, ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə və qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasına töhfə verir. Azərbaycanın məqsədi coğrafi mövqedən yalnız tranzit gəlirləri əldə etmək deyil. Əsas hədəf ölkəni iqtisadi əlaqələrin, beynəlxalq nəqliyyatın, enerji əməkdaşlığının və siyasi dialoqun mühüm iştirakçısına çevirməkdir.
Müasir dünyada nəqliyyat və logistika əlaqələri iqtisadi inkişafın və beynəlxalq əməkdaşlığın əsas şərtlərindən birinə çevrilib. İstehsalçıların bazarlara çıxışı, ticarət dövriyyəsinin artması və təchizat zəncirlərinin davamlılığı nəqliyyat sistemlərinin etibarlılığından asılıdır. Qlobal iqtisadiyyatda baş verən dəyişikliklər alternativ nəqliyyat marşrutlarına və regional bağlantılara marağı artırır. Belə bir şəraitdə Azərbaycan öz tranzit potensialını inkişaf etdirməklə Avrasiya məkanında yükdaşımaların və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsinə töhfə verə bilər. Bu istiqamətdə avtomobil yolları, dəmir yolları, liman infrastrukturu, logistika mərkəzləri və rəqəmsal idarəetmə sistemləri qarşılıqlı əlaqəli şəkildə inkişaf etdirilməlidir. Nəqliyyat marşrutlarının səmərəliliyi yalnız fiziki infrastrukturdan deyil, həm də sərhəd-keçid prosedurlarının çevikliyindən, gömrük əməkdaşlığından və dövlətlər arasında koordinasiyadan asılıdır. Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına verdiyi əhəmiyyət AQEM çərçivəsində təşviq olunan əməkdaşlıq istiqamətləri ilə də uzlaşır. Təşkilata üzv dövlətlər arasında nəqliyyat və bağlantılar sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi ticarətin asanlaşdırılmasına, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsinə və yeni investisiya imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər. Bununla yanaşı, nəqliyyat layihələrinin uğuru onların iqtisadi cəhətdən səmərəli, təhlükəsiz və uzunmüddətli ehtiyaclara uyğun olmasından asılıdır. Regional marşrutların inkişafı zamanı tərəfdaş dövlətlərin maraqları nəzərə alınmalı, infrastrukturun davamlılığı və ekoloji təsirlər də qiymətləndirilməlidir.
Enerji təhlükəsizliyi dövlətlərin iqtisadi və siyasi müstəqilliyinə təsir edən mühüm amillərdəndir. Enerji resurslarının istehsalı, nəqli və istehlakçılara çatdırılması beynəlxalq əməkdaşlığın geniş şəbəkəsini tələb edir. Azərbaycan enerji sahəsində uzun illər ərzində formalaşdırdığı təcrübə və infrastruktur vasitəsilə regional və beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinə töhfə verir. Ölkəmizin enerji siyasəti tərəfdaşlarla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa, mövcud infrastrukturun inkişafına və enerji əlaqələrinin davamlılığına əsaslanır. Enerji əməkdaşlığının əhəmiyyəti yalnız resursların ixracı ilə məhdudlaşmır. Bu sahədə qurulan tərəfdaşlıqlar dövlətlər arasında uzunmüddətli iqtisadi münasibətlər yaradır, infrastruktur layihələrinə investisiya cəlb edir və texnoloji biliklərin mübadiləsini təşviq edir. Eyni zamanda, dünya enerji sistemində baş verən dəyişikliklər bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafını və enerji səmərəliliyinin artırılmasını aktuallaşdırır. Bu prosesdə Azərbaycan üçün yeni texnologiyaların tətbiqi, beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və enerji sisteminin şaxələndirilməsi mühüm perspektivlər yaradır. AQEM çərçivəsində iqtisadi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi enerji sahəsində də təcrübə mübadiləsi üçün əlavə imkanlar formalaşdıra bilər. Əsas məqsəd enerji təhlükəsizliyini ümumi regional sabitliyin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirmək və əməkdaşlığı qarşılıqlı fayda prinsipi əsasında genişləndirməkdir.
Azərbaycanın regional siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri müstəqil qərarvermə və müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı münasibətlərin inkişaf etdirilməsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ölkəmizin bərabərhüquqluluq, daxili işlərə qarışmamaq, ərazi bütövlüyü və suverenliyə hörmət prinsiplərinə əsaslanan xarici siyasəti xüsusi vurğulanıb. Bu prinsiplər müasir beynəlxalq münasibətlərdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlər arasında etimadın formalaşması üçün tərəfdaşların suveren seçimlərinə hörmət edilməli, əməkdaşlıq qarşılıqlı maraqlar əsasında qurulmalıdır. Bir dövlətin digər dövlət üzərində üstünlük əldə etməyə çalışması və ya onun daxili qərarlarına müdaxilə etməsi münasibətlərin davamlılığına mənfi təsir göstərə bilər. Azərbaycan müxtəlif siyasi və iqtisadi sistemlərə malik dövlətlərlə əməkdaşlıq edir. Bu yanaşma ölkəmizin beynəlxalq münasibətlərdə praqmatik mövqeyini və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasətini əks etdirir. Çoxtərəfli platformalar bu siyasətin həyata keçirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Belə platformalarda dövlətlər ortaq məsələləri müzakirə edə, fərqli mövqelərini ifadə edə və qarşılıqlı maraq doğuran sahələrdə razılıq əldə edə bilirlər. AQEM-in əhəmiyyəti də məhz dialoq üçün bu imkanları genişləndirməsindədir. Dövlətlərin bərabərhüquqlu iştirakına əsaslanan əməkdaşlıq regional problemlərin müzakirəsi və qarşılıqlı anlayışın möhkəmləndirilməsi baxımından faydalıdır.
Regional əməkdaşlığın davamlı olması üçün təhlükəsizliyin və beynəlxalq hüququn təmin edilməsi əsas şərtlərdəndir. İqtisadi əlaqələr və nəqliyyat layihələri yalnız sabit siyasi mühitdə tam potensialını reallaşdıra bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra üzləşdiyi işğal, beynəlxalq hüquq pozuntuları və ikili standartlar məsələlərinin geniş şəkildə təqdim olunması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısı xatırladıb ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə uzun illər icra edilməyib, ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti isə münaqişənin həllinə gətirib çıxarmayıb. Bu təcrübə beynəlxalq hüququn yalnız bəyanat səviyyəsində qalmamasının vacibliyini göstərir. Dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı hüquqlarının qorunması üçün beynəlxalq təşkilatların qərarları təsirli mexanizmlərlə müşayiət olunmalıdır. Azərbaycan 2020-ci ildə Vətən müharibəsi nəticəsində ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad edib, 2023-cü ildə keçirilmiş antiterror tədbirləri ilə suverenliyini bütün ərazisində bərpa edib. Bu hadisələr ölkənin müasir tarixində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, regionda yeni siyasi reallıq yaradıb. Lakin hərbi münaqişənin başa çatması regional təhlükəsizlik məsələlərinin avtomatik həll edilməsi demək deyil. Davamlı sülh üçün əldə edilmiş razılaşmaların yerinə yetirilməsi, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir. Azərbaycanın müharibədən sonra sülh gündəliyini irəli sürməsi də bu məqsədə xidmət edir. Ölkəmiz regional sabitliyin möhkəmlənməsində maraqlıdır və sülhün iqtisadi inkişaf, nəqliyyat əlaqələri və humanitar əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaratmasını vacib hesab edir.
Azərbaycanın AQEM-ə ikiillik sədrliyi dövründə təşkilatın institusional və hüquqi baxımdan gücləndirilməsi istiqamətində görülən işlər regional əməkdaşlığın inkişafında xüsusi yer tutur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanın təşəbbüsləri üzv dövlətlərin yekdil dəstəyi ilə həyata keçirilib. Təşkilatın üzvlərinin sayının genişlənməsi və dialoq imkanlarının möhkəmlənməsi AQEM-in regional əməkdaşlıq platforması kimi potensialını artırıb. İnstitusional inkişaf beynəlxalq təşkilatların uzunmüddətli fəaliyyətinin vacib şərtidir. Qəbul olunan qərarların izlənilməsi, ortaq prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi və üzv dövlətlər arasında əlaqələndirmənin davamlı olması əməkdaşlığın nəticəyönümlülüyünü gücləndirir. Katiblik və digər təşkilati mexanizmlər də bu davamlılığın təmin olunmasında əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Azərbaycanın sədrliyi dövründə nəqliyyat, rəqəmsallaşma, ətraf mühit, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın təşviq olunması təşkilatın gündəliyini konkret inkişaf ehtiyacları ilə əlaqələndirib. Bu istiqamətlər üzv dövlətlərin iqtisadi və sosial imkanlarının genişləndirilməsi üçün praktik zəmin yaradır. AQEM-in gələcək inkişafı üçün əsas məsələlərdən biri əldə edilmiş nəticələrin davam etdirilməsi və üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın daha konkret layihələrlə tamamlanmasıdır. Bu baxımdan Azərbaycanın sədrliyi dövründə formalaşan təcrübə təşkilatın fəaliyyətinin gələcək mərhələləri üçün əhəmiyyətli ola bilər.
Müasir iqtisadiyyatın inkişafı texnologiyaların tətbiqindən, innovasiyalardan və insan kapitalının keyfiyyətindən getdikcə daha çox asılı olur. Rəqəmsallaşma dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırır, biznes üçün yeni imkanlar yaradır və vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin keyfiyyətini yüksəldir. AQEM çərçivəsində rəqəmsallaşma sahəsində əməkdaşlığın təşviqi üzv dövlətlər üçün mühüm perspektivlər aça bilər. Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması, informasiya texnologiyaları üzrə bilik mübadiləsi və innovativ həllərin tətbiqi iqtisadi inkişafı sürətləndirə bilər. Elm və təhsil sahələrində əməkdaşlıq da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Universitetlər arasında əlaqələr, birgə tədqiqatlar, tələbə və mütəxəssis mübadiləsi, elmi nəticələrin paylaşılması dövlətlərin intellektual potensialını gücləndirir. İnsan kapitalına yatırılan investisiyalar uzunmüddətli inkişafın əsasını təşkil edir. Təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, müasir bacarıqların inkişafı və elmi innovasiyaların təşviqi gənclərin dəyişən əmək bazarına uyğunlaşmasına imkan verir. Azərbaycanın AQEM çərçivəsində bu istiqamətlərə diqqət yetirməsi ölkəmizin regional əməkdaşlığı yalnız ənənəvi iqtisadi sahələrlə məhdudlaşdırmadığını göstərir. Gələcəkdə rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt, elmi tədqiqatlar və innovasiya ekosistemləri üzrə əməkdaşlıq regional tərəfdaşlığın yeni istiqamətlərini müəyyən edə bilər.
Ətraf mühitin qorunması və iqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə beynəlxalq əməkdaşlığın getdikcə daha çox diqqət tələb edən sahələrindəndir. Ekoloji problemlər dövlət sərhədlərini aşdığı üçün onların həlli birgə fəaliyyət, məlumat mübadiləsi və ortaq məsuliyyət tələb edir. AQEM çərçivəsində ətraf mühitin mühafizəsi üzrə əməkdaşlığın inkişafı üzv dövlətlərə təcrübə mübadiləsi aparmaq və ümumi problemlərə birgə yanaşmaq imkanı verə bilər. Su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, ekoloji tarazlığın qorunması və dayanıqlı inkişaf prinsiplərinin tətbiqi bu sahədə mühüm istiqamətlərdir. Turizm isə ölkələr arasında iqtisadi və mədəni əlaqələrin genişlənməsinə xidmət edir. Turizm marşrutlarının inkişafı, mədəni irsin tanıdılması və insanlar arasında birbaşa təmasların artması qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirə bilər. Azərbaycan zəngin tarixi-mədəni irsi, təbii müxtəlifliyi və müasir turizm infrastrukturu ilə bu sahədə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün imkanlara malikdir. AQEM üzv dövlətləri arasında turizm əlaqələrinin inkişafı yeni iqtisadi imkanlar yaratmaqla yanaşı, xalqlar arasında münasibətlərin möhkəmlənməsinə də töhfə verə bilər.
Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı Azərbaycanın Avrasiya məkanında artan rolunu, müstəqil xarici siyasətini və regional əməkdaşlığın inkişafına verdiyi töhfələri bir daha nümayiş etdirib. Azərbaycan coğrafi mövqeyini nəqliyyat, enerji, iqtisadiyyat və diplomatik əməkdaşlıq imkanları ilə birləşdirərək Şərq ilə Qərb arasında mühüm tərəfdaş kimi çıxış edir. Ölkəmizin müxtəlif dövlətlərlə siyasi və iqtisadi əlaqələrinin inkişafı regional bağlantıların genişlənməsinə və qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasına xidmət edir. AQEM-ə ikiillik sədrliyi dövründə təşkilatın institusional və hüquqi əsaslarının gücləndirilməsi, əməkdaşlıq sahələrinin genişləndirilməsi və üzv dövlətlərin yekdil dəstəyi ilə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi töhfənin göstəricisidir. Bununla yanaşı, Prezidentin çıxışında beynəlxalq hüququn aliliyi və ikili standartların yolverilməzliyi məsələlərinin ön plana çəkilməsi Azərbaycanın regional təhlükəsizliyə münasibətinin əsas prinsiplərini əks etdirir. Dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilmədən, beynəlxalq qərarların icrası təmin olunmadan davamlı sülhün qurulması mümkün deyil. Azərbaycanın gələcək prioritetləri arasında nəqliyyat bağlantılarının inkişafı, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, rəqəmsallaşma, elm və təhsil sahələrində tərəfdaşlıq, ekoloji problemlərin həlli və regional sülhün möhkəmləndirilməsi mühüm yer tutur. Bakıda keçirilən Zirvə Görüşü bir daha göstərdi ki, Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdəki məqsədi yalnız əlverişli coğrafi mövqeyindən faydalanmaq deyil, həm də bu mövqeyi qarşılıqlı fayda, əməkdaşlıq və sabitlik yaradan imkanlara çevirməkdir. Ölkəmiz Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi rolunu gücləndirməklə regional inkişafın, qarşılıqlı etimadın və uzunmüddətli sülhün möhkəmlənməsinə töhfə vermək niyyətindədir.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
