1993-cü il oktyabrın 3-ü Azərbaycan xalqının müasir tarixində yalnız növbəti prezident seçkisinin keçirildiyi tarix deyil. Bu gün müstəqilliyin ilk illərində dərin siyasi, sosial və hərbi böhranla üz-üzə qalan Azərbaycanın dövlətçilik kursunun müəyyənləşdiyi mühüm tarixi mərhələ kimi yadda qalıb. Sözügedən seçkinin siyasi əhəmiyyətini yalnız səsvermənin nəticələri ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. 1993-cü ilin Azərbaycanı faktiki olaraq dövlət institutlarının zəiflədiyi, hakimiyyət böhranının dərinləşdiyi, cəbhədə ağır məğlubiyyətlərin yaşandığı və ölkənin parçalanma təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığı mürəkkəb bir mərhələdən keçirdi. Belə bir şəraitdə 3 oktyabr seçkisi cəmiyyətin siyasi iradəsinin ifadəsi olmaqla yanaşı, dövlətin gələcək inkişaf modelinə verilmiş tarixi cavab idi.
Bu baxımdan 3 oktyabrı anlamaq üçün əvvəlcə 1991-1993-cü illərin mürəkkəb mənzərəsinə nəzər salmaq, daha sonra həmin tarixdən sonrakı dövlət quruculuğu prosesinin əsas istiqamətlərini təhlil etmək zəruridir.
Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsindən sonrakı ilk illər son dərəcə mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərlə müşayiət olunurdu. Sovet siyasi sistemindən müstəqil dövlət modelinə keçid yalnız yeni institutların yaradılmasını deyil, eyni zamanda idarəetmə ənənələrinin, siyasi münasibətlərin və dövlət-cəmiyyət əlaqələrinin yenidən qurulmasını tələb edirdi.
Lakin bu proses hərbi qarşıdurmanın yaratdığı ağır şəraitdə gedirdi. Qarabağ müharibəsi, ərazi itkiləri, yüz minlərlə insanın məcburi köçkünə çevrilməsi, iqtisadi tənəzzül və daxili siyasi qarşıdurma dövlətin imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırırdı.
Xocalı faciəsi, Şuşa və Laçının işğalı, ardınca digər ərazilərin itirilməsi cəmiyyətdə yalnız hərbi məğlubiyyət hissini deyil, dövlətin mövcudluğu ilə bağlı narahatlığı da dərinləşdirirdi. Hakimiyyət institutlarının zəifləməsi və silahlı qüvvələr üzərində vahid idarəetmənin təmin olunmaması isə vəziyyəti daha da ağırlaşdırırdı.
Belə bir şəraitdə əsas məsələ təkcə hakimiyyətə kimin gəlməsi deyil, dövlətin özünün siyasi subyekt kimi qorunub saxlanılması idi.
1992-ci ilin oktyabrında ziyalıların Heydər Əliyevə müraciəti də məhz belə bir ictimai-siyasi kontekstdə meydana çıxmışdı. Bu müraciət həmin dövrdə cəmiyyətin müəyyən hissəsinin ölkənin üzləşdiyi böhrandan çıxış yolu axtarışının göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
1993-cü ilin iyununda vəziyyət daha da kəskinləşdi. Gəncədə baş verən hadisələr dövlət hakimiyyətinin nə qədər kövrək vəziyyətə düşdüyünü nümayiş etdirdi. İyunun 9-da Heydər Əliyevin Bakıya gəlməsi və sonrakı günlərdə siyasi böhranın aradan qaldırılması prosesində iştirak etməsi ölkənin gələcək siyasi trayektoriyasını dəyişən hadisələrdən birinə çevrildi.
Bu mərhələnin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, siyasi böhranın həlli yalnız hökumət dəyişikliyi ilə bitmədi. Qarşıda daha böyük və daha mürəkkəb vəzifə dayanırdı: dağılmaq təhlükəsi ilə üzləşən dövlət idarəçiliyini yenidən qurmaq.
İyundan sonra Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətin əsas fiquruna çevrilməsi ölkədə nisbi sabitliyin bərpası üçün ilkin imkan yaratdı. Lakin bu prosesin davamlı dövlətçilik modelinə çevrilməsi üçün siyasi legitimliyin seçki yolu ilə təsdiqlənməsi vacib idi.
Məhz bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il prezident seçkisi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Seçkinin nəticəsində Heydər Əliyevin prezident seçilməsi yeni hakimiyyətin siyasi legitimliyini möhkəmləndirdi. Oktyabrın 10-da keçirilən andiçmə mərasimi isə dövlətin qarşısında duran vəzifələrin siyasi baxımdan ifadə olunduğu mərhələyə çevrildi.
Beləliklə, 3 oktyabrı yalnız seçki tarixi kimi deyil, hakimiyyətin legitimləşməsi ilə dövlət quruculuğunun institusional mərhələsinin başlanğıcı kimi də nəzərdən keçirmək mümkündür.
1993-cü ildən sonra qarşıda duran ilk vəzifə ölkədə sabitliyin təmin edilməsi idi. Çünki siyasi sabitlik olmadan iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və uzunmüddətli xarici siyasət strategiyasının formalaşdırılması mümkün deyildi.
Qeyri-qanuni silahlı dəstələrin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması, dövlət hakimiyyətinin ölkənin bütün ərazisində təmin edilməsi, müxtəlif siyasi və silahlı qrupların qarşıdurmasının qarşısının alınması bu baxımdan dövlət quruculuğunun ilkin mərhələsini təşkil edirdi
1994-cü ilin mayında atəşkəsə nail olunması da bu kontekstdə mühüm dönüş nöqtəsi idi. Atəşkəs Qarabağ problemini həll etmədi, lakin Azərbaycan üçün hərbi qarşıdurmanın intensivliyini azaltmaq və dövlət quruculuğunun digər istiqamətlərinə resurs ayırmaq imkanı yaratdı.
Burada mühüm bir məqam var: sabitlik həmin dövrün son məqsədi deyil, sonrakı inkişaf üçün siyasi və institusional şərt idi. Dövlətin iqtisadi potensialının artırılması, ordu quruculuğu, diplomatik fəaliyyətin genişləndirilməsi və beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyinin möhkəmləndirilməsi məhz bu siyasi çərçivə daxilində mümkün oldu. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan "Əsrin müqaviləsi" Azərbaycanın müstəqillik tarixində iqtisadi və geosiyasi baxımdan mühüm hadisələrdən biri oldu.
Müqavilənin əhəmiyyəti yalnız neft hasilatının artırılması ilə ölçülmürdü. Azərbaycanın zəngin enerji resurslarının beynəlxalq şirkətlərin iştirakı ilə işlənməsi ölkəni qlobal enerji xəritəsinin mühüm elementlərindən birinə çevirirdi.
Bu layihə ilə paralel olaraq Azərbaycanın enerji ixracı üçün alternativ marşrutların yaradılması məsələsi gündəmə gəldi. Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa, daha sonra Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Bakı-Tbilisi-Ərzurum kimi layihələr Azərbaycanın yalnız enerji istehsalçısı deyil, həm də regional enerji və nəqliyyat əlaqələrinin mühüm iştirakçısı kimi formalaşmasına şərait yaratdı.
Burada əsas strateji məqam neft gəlirlərinin özündən daha geniş idi. Məsələ təbii resursun siyasi müstəqilliyi möhkəmləndirən iqtisadi kapitala çevrilməsi idi.
Enerji strategiyası Azərbaycanın xarici siyasət imkanlarını genişləndirdi, ölkənin müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərində manevr imkanlarını artırdı və Azərbaycanı regional geosiyasi proseslərin mühüm iştirakçısına çevirdi.
1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Konstitusiyanın qəbul edilməsi dövlət quruculuğu prosesinin digər mühüm mərhələsi oldu.
Konstitusiya hakimiyyət bölgüsünün əsaslarını, dövlət idarəçiliyinin prinsiplərini, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarını, Azərbaycanın dünyəvi dövlət modelini hüquqi baxımdan təsbit etdi.
Sonrakı mərhələdə Konstitusiya Məhkəməsinin və Ombudsman institutunun yaradılması, ölüm hökmünün ləğvi və hüquqi sistemin təkmilləşdirilməsi dövlət institutlarının formalaşdırılması prosesinin tərkib hissəsinə çevrildi.
Bu prosesə yalnız ayrı-ayrı hüquqi qərarlar toplusu kimi baxmaq kifayət deyil. Müstəqilliyini yeni bərpa etmiş ölkə üçün əsas məsələ dövlətin hüquqi legitimliyinin və institusional davamlılığının təmin edilməsi idi.
Heydər Əliyevin "Demokratiya bizim üçün xaricdən gətirilmə bir dəyər deyildir, bu, Azərbaycan xalqının öz istəyidir" fikri də həmin dövrün siyasi diskursunda dövlət quruculuğunun milli xüsusiyyətlərinin vurğulanması baxımından xüsusi yer tuturdu.
1990-cı illərin ikinci yarısında dövlət quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri də milli ideoloji əsasların formalaşdırılması idi.
Heydər Əliyevin siyasi irsində xüsusi yer tutan azərbaycançılıq ideyası Azərbaycan dövlətçiliyinin etnik, dini və siyasi müxtəlifliyi birləşdirən ümumi milli çərçivə kimi təqdim edilirdi.
Azərbaycançılığın mahiyyətində dövlət müstəqilliyi, milli-mənəvi dəyərlər, Azərbaycan dili, tarixi yaddaş, milli mədəniyyət və dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqələndirilirdi.
Bu baxımdan 2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi yalnız diaspor təşkilatlarının toplantısı deyildi. Bu hadisə dövlətin milli birlik konsepsiyasının ölkə sərhədlərindən kənarda yaşayan azərbaycanlılarla əlaqələndirilməsi baxımından mühüm siyasi hadisə idi.
Beləliklə, azərbaycançılıq dövlətçiliyin yalnız siyasi-institusional deyil, həm də mənəvi-ideoloji dayaqlarından biri kimi formalaşdı.
1993-cü ildən sonrakı dövrün mühüm xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycanın xarici siyasət kursunun daha sistemli xarakter alması idi.
Azərbaycan eyni vaxtda müxtəlif regional və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlər qurmağa, milli maraqlarını qorumağa və Qarabağ məsələsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanmasına çalışırdı.
Burada əsas məqsəd Azərbaycanın hər hansı bir geosiyasi mərkəzin təsir dairəsinə tam şəkildə daxil olması deyil, müxtəlif tərəflərlə münasibətlərdən dövlət maraqları naminə istifadə etmək imkanlarının genişləndirilməsi idi.
Enerji diplomatiyası, regional nəqliyyat layihələri, beynəlxalq təşkilatlarda fəallığın artırılması və ikitərəfli münasibətlərin genişləndirilməsi bu siyasətin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edirdi.
Bu baxımdan 1993-cü ildən sonra həyata keçirilən xarici siyasətin əsas nəticələrindən biri Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində öz maraqlarını ayrıca siyasi gündəm kimi təqdim etmək imkanlarının genişlənməsi oldu.
3 oktyabr 1993-cü ildən sonrakı dövrü yalnız ayrı-ayrı siyasi və iqtisadi hadisələrin ardıcıllığı kimi nəzərdən keçirmək həmin tarixin əhəmiyyətini tam ifadə etmir.
1993-cü ildə qarşıda duran əsas problem dövlətin siyasi sabitliyinin və idarəetmə qabiliyyətinin bərpası idisə, sonrakı mərhələdə bu sabitliyin iqtisadi, hüquqi və institusional dayaqlara çevrilməsi əsas vəzifəyə çevrildi.
"Əsrin müqaviləsi" iqtisadi və geosiyasi imkanları genişləndirdi, Konstitusiyanın qəbulu dövlət quruculuğunun hüquqi bazasını möhkəmləndirdi, azərbaycançılıq ideyası milli birlik konsepsiyasının əsas elementlərindən birinə çevrildi, xarici siyasətdə balanslaşdırılmış yanaşma isə Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etdi.
Bu proseslərin hər birinin ayrıca qiymətləndirilməsi mümkündür. Lakin onları bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr kimi deyil, dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş vahid siyasi xəttin müxtəlif komponentləri kimi nəzərdən keçirdikdə 3 oktyabr 1993-cü il tarixinin daha geniş mənası üzə çıxır.
Çünki dövlətçilik yalnız hakimiyyətin formalaşdırılması ilə başa çatmır. Dövlətçilik siyasi legitimlik, sabitlik, hüquqi institutlar, iqtisadi resurslar, milli həmrəylik və beynəlxalq mövqenin eyni strateji çərçivədə birləşdirilməsini tələb edir.
Məhz bu mənada 3 oktyabr Azərbaycanın müasir tarixində bir başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Bu tarix sonrakı onilliklərdə baş verən bütün prosesləri avtomatik şəkildə izah etməsə də, həmin proseslərin siyasi-institusional başlanğıc mərhələlərindən birini ifadə edir.
Bu gün 3 oktyabr tarixinə nəzər salarkən əsas məsələ yalnız 1993-cü ilin seçkisinin nəticələrini xatırlamaq deyil. Əsas məsələ həmin seçkinin hansı tarixi şəraitdə baş verdiyini və sonrakı dövlət quruculuğu prosesinə necə təsir etdiyini anlamaqdır.
1993-cü ildə Azərbaycan siyasi parçalanma, hərbi məğlubiyyətlər və dövlət hakimiyyətinin zəifləməsi kimi çoxsaylı problemlərlə üz-üzə idi. Bu şəraitdə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı və prezident seçilməsi dövlətçiliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi kursunun başlanğıcı oldu.
Sonrakı illərdə formalaşdırılan siyasi, iqtisadi və hüquqi institutlar həmin kursun müxtəlif istiqamətlər üzrə davamını təşkil etdi.
Ona görə də 3 oktyabr Azərbaycan siyasi yaddaşında yalnız bir seçkinin tarixi deyil. Bu tarix müstəqilliyin ilk illərində dövlətin gələcəyi ilə bağlı fundamental seçim mərhələlərindən biri kimi xatırlanır.
Qurtuluşa gedən yolun başlanğıcı da məhz burada — dövlətin yenidən toparlanması, siyasi sabitliyin bərpası və milli dövlətçilik ideyasının sistemli siyasi kursa çevrilməsi mərhələsində görünür.
Üç onillikdən artıq zaman məsafəsindən baxanda 3 oktyabrın əsas siyasi mənası daha aydın görünür: dövlətin taleyi yalnız həmin gün verilmiş qərarla deyil, həmin qərardan sonra qurulan institutlar, həyata keçirilən strategiyalar və formalaşdırılan dövlətçilik fəlsəfəsi ilə müəyyənləşdi.
Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində həm bir dönüş, həm də uzunmüddətli siyasi kursun başlanğıc tarixidir.
Azər Kərimli
Milli Məclisin deputatı
